پروانش (نگهداری + پرورش)

پروانش کبیر گیاهی است درختچه ای، چندساله که البته در مناطق سرد به صورت یکساله کشت می‌شود. منشأ این گیاه مناطق حاره و گرمسیر مانند جنوب هند، اندونزی و ماداگاسکار گزارش شده است و در دشت‌ها و تپه هایی که 500 متر از سطح دریا ارتفاع دارند، می‌روید. طول ریشه اصلی پروانش 20 تا 40 سانتیمتر است. این ریشه انشعاب‌های کمی دارد.

پروانش کبیر دارای ساقه ای استوانه ای و مستقیم است. ارتفاع این گیاه در شرایط اقلیمی مختلف، متفاوت است و بین 40 تا 90 سانتیمتر می‌باشد. پی ساقه گیاهان چندساله، چوبی می‌شود.

رنگ ساقه سبز یا قرمز کم رنگ می‌باشد. قسمت فوقانی ساقه انشعاب‌های بیشتری دارد. برگ‌ها ساده، براق، چیمی، تخم مرغی شکل و متقابل هستند و دمبرگ کوتاهی نیز دارند.

گل‌ها در انتهای ساقه‌های اصلی و فرعی پدیدار می‌شوند. رنگ گل‌ها سفید یا صورتی است. گل‌ها معمولاً اواخر بهار (خرداد) تشکیل می‌شوند و تا قبل از فصل سرما روی گیاهان باقی می‌مانند. میوه استوانه ای شکل است و دانه‌های سیاه رنگ در داخل آن قرار گرفته اند. میوه پس از رسیدن با شکاف‌های طولی باز شده و بذرهای داخل آن بیرون می‌ریزد. طول بذر 3 میلیمتر و پهنای آن یک میلیمتر است.

وزن هزاردانه 2 تا 2.4 گرم است. این گیاه دوره رویشی نسبتاً بلندی دارد. از بدو رویش بذر تا رسیدن و کامل شدن میوه، 180 تا 200 روز به طول می‌انجامد. رشد اولیه گیاه بسیار کند است.

شرایط محیط رشد:

منشأ پروانش کبیر، مناطق گرم و حاره گزارش شده است. از این رو این گیاه در طول رویش به نور کافی، گرمای مناسب و بارندگی مناسب نیاز دارد. درجه حرارت مناسب برای رویش بذر، 20 تا 22 درجه سانتیگراد است. رشد این گیاه در دمای 10 درجه سانتیگراد متوقف و خود گیاه در صفر درجه سانتیگراد در اثر سرمازدگی خشک می‌شود. بارندگی سالانه مورد نیاز برای رویش پروانش، 800 تا 1000 میلیمتر است.

آبیاری منظم و به موقع، تأثیر عمده ای در افزایش آلکالوییدهای پروانش دارد. خاک باید از نوع سبک (شنی) و حاوی مقدار مناسبی مواد و عناصر غذایی باشد. برای کشت در سطوح وسیع، خاک‌های سبک شنی که از مواد هوموسی غنی اند، توصیه می‌شود.

خواص درمانی و کاربردهای صنعتی:

استفاده از پروانش در اروپا، به 50 سال قبل از میلاد مسیح باز می‌گردد. در آن زمان، عوام از این گیاه برای جلوگیری از خونریزی ها، درمان زخم‌ها و دندان درد استفاده می‌کردند. مردم هند به عنوان ماده کاهش دهنده قند خون، از آن بهره می‌بردند.

به علت وجود آلکالوئیدهای ارزشمند در پیکر رویشی و ریشه پروانش، در اکثر فارماکوپه‌ها به عنوان یک گیاه دارویی بسیار مهم معرفی و خواص ان نیز بیان شده است. این گیاه به علت دارا بودن آلکالوئیدهای مهم نظیر وینبلاستین و وینکریستین که هر دو اثر آنتی نیوپلازی (ضدتومور) دارند، در صنایع داروسازی اهمیت بسیاری دارد و حدود 30 سال است که مورد استفاده قرار می‌گیرد. این مواد در شیمی درمانی برخی سرطان‌ها نیز کاربرد دارند. ریشه این گیاه حاوی آلکالوئید روباسین (آجمالایسین) است که اثر آنتی فیبریلیک داشته و سبب افزایش فشار خون نیز می‌گردد.

سولفات وینبلاستین که نام تجاری آن ولب (Velb) است، در بیماری سرطان خون (لکومیا)، تولید بی‌حد سلول‌های گلبول سفید را در بیماران کندتر می‌کند.

مصرف سالانه برگ‌ها و ریشه این گیاه در آمریکا، هر یک حدود 100 تن (وزن خشک هر یک) و ارزش هر گرم آلکالوئید وینکریستین در حدود 4000 دلار است. نیاز جهانی به این آلکالوئید در سال 4 کیلوگرم و به آجمالایسین 300 کیلوگرم گزارش شده است.

شرایط نگهداری

– نور

از آنجایی که گیاه بومی ماداگاسکار است برای بهترین رشد نیاز به گرما و نور دارد. بهترین مکان برای کاشت پروانش یک ساله جایی است که گیاه آفتاب مستقیم داشته باشد. اگر گردش هوای محیط خوب باشد گیاه می‌تواند تا حدودی سایه را هم تحمل کند.

– آبیاری

پروانش به خشکی مقاوم است و نیاز به آبیاری زیادی ندارد. زمان و دفعات آبیاری بسته به منطقه ای که در آن زندگی می‌کنید متفاوت خواهد بود. زمانی که چند سانتی متر از سطح خاک گیاه خشک شد آن را آبیاری کنید.

– دما

همانطور که گفتیم گیاه دماهای گرم تر را ترجیح می‌دهد اما می‌تواند تا منفی 3 درجه سانتی گراد را هم تحمل کند.

– خاک

این گیاه می‌تواند در انواع خاک‌ها رشد کند اما خاکی لومی، شنی با زهکشی خوب بهترین خاک برای کاشتن آن است.

تکثیر:

تکثیر پروانش کبیر به وسیله بذر صورت می‌گیرد. برای کشت پروانش همواره باید از بذرهایی که تازه جمع آوری شده اند، استفاده نمود. زیرا با گذشت زمان، قوه رویشی آنها کاهش می‌یابد. برای افزایش قوه رویشی بذرها، باید آنها را 24 تا 36 ساعت در اب با دمای 22 تا 24 درجه سانتیگراد خیساند. در این صورت چنانچه دمای خاک 20 درجه سانتیگراد باشد، بذرها پس از 7 تا 10 روز جوانه می‌زنند. کشت پروانش به دو روش مستقیم و غیرمستقیم انجام می‌گیرد.

کشت مستقیم: پروانش کبیر در موطن خود همواره به طور مستقیم و به صورت ردیفی کشت می‌شود. اواسط زمستان پس از مخلوط کردن بذرهای تیمار شده با مقداری شن، آنها را در زمین اصلی کشت می‌کنند. زمانی که ارتفاع گیاه به 5 تا 7 سانتیمتر رسید، آنها را طوری تنک می‌کنند که فاصله دو بوته از هم 30 سانتیمتر گردد. خاک باید هنگام کاشت خشک باشد. پس از کاشت، برای تسریع در رویش بذرها، بلافاصله زمین را آبیاری می‌کنند.

کشت غیرمستقیم: اوایل زمستان بذرها را در خزانه با پوشش پلاستیک که خاک بسیار نرمی دارد، می‌کارند. رشد گیاهان در بدو رویش بسیار کند است. زمانی که ارتفاع نشاها به 6 تا 7 سانتیمتر رسید آنها را به زمین اصلی منتقل می‌کنند. در مناطقی که زمستان سرد و طولانی ندارد، می‌توان به جای خزانه زیر پلاستیک، از خزانه هوای آزاد استفاده نمود. در این صورت اواخر اسفند بذرها را در خزانه هوای آزاد می‌کارند. پس از دو ماه، با آبیاری منظم و وجین علف‌های هرز سطح خزانه، ارتفاع نشاها به 6 تا 7 سانتیمتر می‌رسد و می‌توان آنها را به زمین اصلی منتقل نمود.

مشکلات و بیماری ها

پروانش در کل به بیماری‌ها و آفات مقاوم است و خطر خاصی آن را تهدید نمی کند. اما اگر بوته‌های گیاه پروانش را خیلی نزدیک به هم بکارید گیاه به بیماری‌های قارچی مبتلا خواهد شد. برای جلوگیری از این حالت همواره بین گیاهان تان فضایی خالی قرار دهید تا هوا به خوبی در بین شان گردش کند و از ابتلای گیاه به انواع بیماری‌ها جلوگیری شود.