درخت نارنج (نگهداری + پرورش)

درخت نارنج، درخت کوچکی است که در مناطق نسبتاً مرطوب و گرم می‌روید.درخت نارنج، مادر مرکبات است و پایه بسیار خوبی جهت پیوند شاخه‌های نارنگی و یا پرتقال است. درخت نارنج در سرمای 10 الی15 درجه زیر صفر نمی تواند دوام بیاورد، البته تحمل آن از سایر ارقام مرکبات مانند پرتقال بیشتر است. برگ  های آن سبز شفاف، بیضی شکل، نوک تیز و زیبا است. گل‌های آن که همان بهار نارنج می باشد، درشت تر و با عطر بیشتر از گل های پرتقال بوده و خوردن میوه آن برای مصارف مخصوص، معمول نیست، پوست میوه صاف و رنگ آن نارنجی تیره و گوشت داخل آن خیلی ترش و کمی تلخ است.

درخت نارنج در مناطق شمالی و جنوبی ایران به عمل می آید. تکثیر نارنج از طریق کشت بذر انجام می گیرد. بذر آن را از بهترین نارنج های درشت و مرغوب و رسیده انتخاب و در بهار در خزانه می کارند. محل کاشت باید رو به آفتاب باشد، پس از دو سه هفته دانه ها جوانه می زند و گیاه شروع به رشد می نماید. در مناطقی که تابستان خشک دارند، باید گیاه مرتباً در دفعات متعددی آبیاری شود ولی هر بار با آب کمتری. در آغاز سال دوم نهال های حاصل را به محل دیگری منتقل و با فواصل 50 سانتی متر از هر طرف می کارند و نهال 4-3 ساله را از نوعی که مورد نظر است پیوند می‌زنند. نهال های پیوندی آماده شده را در باغ مورد نظر که خاک آن قبلاًً شخم خورده و کود داده شده است به فواصل 8-7 متر از هر طرف می کارند. اگر در خالی که زیاد قدرت نداشته باشد کاشته شود، فاصله درختان را باید کمتر گرفت (5-4 متر از هر طرف). بعضی از باغ ها به وسیله قلمه نیز تکثیر می نمایند.

گل بهارنارنج :

بهار نارنج همان شکوفه درخت نارنج است که در فصل بهار درخت را زینت داده، در پاییز و زمستان، جای خود را به میوه نارنج می  دهد. بهار نارنج در حالت تازه دارای بوی عطر مطبوع و طعمی پسندیده دارد ولی پس از خشک شدن بوی آن ضعیف می گردد. در برگ های بهار نارنج حفره‌های ترشحی مملو از اسانس و مواد مختلف وجود دارد. مناطق رویش یا کشت آن در مناطق شمالی و جنوبی ایران است. این گل اگرچه مصرف خوراکی دارد و در پخت مربا نیز مورد استفاده قرار می گیرد، ولی کاربرد اصلی آن به صورت گل خشک و به خصوص عرق در طب گیاهی است. معمولا شکوفه‌های بهار نارنج را صبح زود که به حالت غنچه ی نشکفته است، می چینند و سپس در محلی تاریک سریع خشک می کنند تا تغییر رنگ ندهند.

از بهار نارنج تازه در تهیه آب مقطر بهار نارنج و اسانس آن استفاده می‌شود. بهار نارنج خشک شده به صورت دم کرده و به عنوان ضد تشنج در بیماری های عصبی مانند ضعف اعصاب و هم چنین رفع سکسکه بکار می رود، بعلاوه دارای اثر خواب آور، رفع تپش قلب، مقوی جسم و روح است. البته بوییدن زیاد آن ممکن است موجب بی‌خوابی گردد. آب مقطر بهار نارنج از تقطیر بهار نارنج به وسیله بخار آب تهیه می شود. معمولا از یک کیلو بهار نارنج در یک لیتر آب، می توان یک لیترآب مقطر معطر بهار نارنج تهیه کرد. آب مقطر بهار نارنج مایعی زلال و دارای بوی بسیار قوی و معطر است. رنگ آن گاهی به علت فساد و رشد بعضی از باکتری ها تغییر می کند.

درخت نارنج انواع و نمونه‌های مختلفی دارد که از نظر ارتفاع ، میزان عطر شکوفه‌ها و شکل میوه تا حدودی با هم متفاوت هستند به هر حال نمونه‌های مختلف این درخت را امروزه اکثراً برای استخراج روغن آن مورد کشت و کار قرار میگیرند اگر چه که آب آن نیز به شکل تازه خوری مورد استفاده قرار میگرد و یا اینکه از میوه آن نوعی مارمالاد تهیه می‌شود. به دلیل تنوع، انواع مختلف این درختان را بر اساس معیارهایی همچون تعداد هسته ها، کلفتی پوست، اسیدیته آب ، شکل میوه و …. در گروه‌های مختلفی قرار می‌دهند و به نحوی تقسیم بندی انجام می‌دهند که یکی از متداولترین این تقسیم بندی‌ها عبارتند از:

گروه معمولی Normal group درختان این گروه میوه هایی بزرگ و پر دانه دارند. از میوه‌های آنان اکثر برای تهیه مارمالاد استفاده می‌شود.

گروه آبرانت Aberrant group درختان این گروه میوه هایی بزرگ و با پوست ضخیم و طعمی ترش و اسیدی و تعدادی نسبتا کمی هسته دارند. برخی از درختان موجود در این گروه بدون تیغ و همچنین کوتاه قامت هستند . از گلهای برخی از درختان این گروه بخصوص در آسیای جنوب شرقی به عنوان مخلوط و عطر دهنده چای استفاده فراوانی می‌شود.

گروه ترش و شیرین Bittersweet group شامل درختانی که طعمی ترش و شیرین هستند یعنی نسبت به سایر نارنجها از ترشی کمتری برخودار هستند. پوسته میوه نارنجی – قرمز است و قسمت داخلی میوه‌ها نیز نسبت به سایر نارنجها رنگ تیره تری دارند. برخی از درختان این گروه نیز شکوفه هایی سفید اما با ته مایه ای از رنگ قرمز-صورتی دارند.

شرایط پرورش درخت نارنج :

آبیاری درخت نارنج :

زمانی باید این گیاهان آبیاری شوند که سطح خاک خشک شده باشد اما خشکی دادن به گیاه یکی از دلایل ریزش گلها و میوه‌های کوچک و عدم رشد مناسب میوه‌ها است. همچنین در صورت تداوم چنین شرایطی برگهای گیاه ریزش خواهند کرد. آبیاری بیش از اندازه و ماندگاری آب در خاک نیز از دلایل زردی و ریزش برگها و در نهایت پوسیدگی ریشه‌ها و از بین رفتن گیاه است. فاصله زمانی آبدهی درختان جوان کوتاه تر از درختان بالغ است و در واقع با آبیاری مناسب درختان جوان به توسعه سیستم ریشه این گیاهان کمک می‌شود. اما به هر حال حتی در مورد درختان جوان نیز نباید نسبت به آبیاری زیاده روی کرد و حتما باید اجازه داد که سطح خاک نسبتا خشک شود.

نور مناسب درخت نارنج :

این گیاهان به مکانی با نور مستقیم آفتاب نیاز دارند و در صورت وجود سایه علاوه بر عدم رشد و میوه دهی نامناسب ، احتمال شیوه بیماری‌ها بخصوص بیماری‌های قارچی بیشتر می‌شود.

دمای مورد نیاز درخت نارنج :

درختان نارنج بهترین رشد خود را در مناطق نیمه گرمسیری و یا در نزدیکی مناطق گرمسیری انجام می‌دهند با این وجود سرمای یخبندان و حدود 6- درجه سانتیگراد را برای مدت کوتاهی می‌توانند تحمل کنند. البته لازم به ذکر است که برای تحمل این دما درخت باید به حالت رکود فرو رفته باشد در غیر اینصورت و سرسبز بودن درخت احتمال آسیب رسی به شاخسار به دلیل سرمای بیش از اندازه وجود دارد. در ختانی که سرسبز هستند و به حالت رکود فرو نرفته‌اند دما را فقط تا حدود 0 درجه می‌توانند تحمل کنند و آسیب نبینند. بهترین دما برای رشد این درختان طیف دمایی 37- 12٫5 درجه سانتیگراد است . دمای زمستان نیز بهتر است که بین 10-1٫5 درجه باشد و به صفر نرسد. توجه کنید که وجود دوره‌های گرم در تابستان برای رسیدن میوه‌های این گیاه مهم هستند.

هر مقدار که تابستان منطقه خنک تر باشد ، میوه‌ها ترش تر می‌شوند.

خاک درخت نارنج :

خاک می‌بایست زهکش مناسب داشته باشد و آب را در خود نگه ندارد. هنگام آماده سازی خاک زمین کاشت مرکبات می‌توان از مخلوط کردن خاک برگ با خاک معمولی به نسبت مساوی استفاده کرد. بهتر است از کود پوسیده دامی استفاده نشود زیرا درختان مرکبات چندان کودهای حیوانی را دوست ندارند. برخی از پرورش دهندگان در زمان آماده سازی خاک محل کاشت علاوه بر خاک برگ از مقداری زغال نیز استفاده می‌کنند و اعتقاد دارند این کار به سلامت بهتر ریشه ای این گیاه کمک می‌کند.

کوددهی درخت نارنج :

درختان مرکبات همانند سایر درختان به مقادیر مناسبی از نیتروژن پتاسیم فسفر و همچنین عناصری همانند منگنز، بر ،مس و منیزیم نیاز دارند تا بهترین رشد رویشی و میوه دهی را داشته باشند. بنابراین و به خصوص در مورد درختان بالغ بهتر است از کودهای کامل استفاده شود که عناصر ریز مغذی همانند منگنز، بر، مس و … را داشته باشند. درختان مرکبات با بیشتر شدن سن و بزرگتر شدن نیاز به کودهای بیشتری دارند. همچنین کودهای مختلف نیتروژنه ای وجود دارد که از نظر میزان و درصد نیتروژن با هم متفاوت هستند. بنابراین مقدار و میزان مصرف این کودها حتما باید بر اساس میزان نیتروژن موجود در نوع کود باشد.

از جمله متداولترین کودهای ازته می‌توان به سولفات آمونیم با 21درصد نیتروژن و یا از نیترات آمونیم با 33درصد نیتروژن و یا اوره با 46 درصد نیتروژن اشاره کرد. از طرفی سایر فرمولهای کودهای شیمیایی نیز وجود دارند که آنها نیز درصدهای مختلفی از نیتروژن را دارند. به طور کل در مورد درختان مرکبات بهتر است که نوعی کود شیمیایی را انتخاب کرد که میزان فسفر و پتاسیم برابر با هم باشد اما کمتر از نیتروژن و نصف مقدار نیتروژن باشند. مثلا همانند فرمول 5-5-10 و یا 12-12-25 و فرمولهایی از این قبیل .

حال نوبت به این می‌رسد که چه مقدار کود به درختان بدهیم. در مورد درختان مرکبات از جمله نارنج، درختان از زمانی که کاشته می‌شوند تا 5 سالگی جوان محسوب می‌شوند و بعد از آن واژه درخت بالغ برای آنان استفاده می‌شود. درختان جوان برنامه‌های کوددهی سبک تری نسبت به درختان بالغ دارند و همچنین برنامه‌های مختلف و متفاوتی نیز برای کوددهی درختان مرکبات در نقاط مختلف اجرا می‌شود.

تکثیر درخت نارنج :

یکی از راه‌های تکثیر این گیاهان کاشت بذر آنان است بخصوص اینکه از درختان نارنج به عنوان پایه ای برای سایر انواع مرکبات استفاده می‌شود. بدین صورت که بذر کاشته می‌شود و بعد از یک الی دو سال بر روی آن پیوندکی از نوع دیگر مرکبات که مد نظر است، پیوند زده می‌شود. بهتر است که از بذر تازه استفاده کرد یعنی اجازه ندهیم تا پوشش رویین بذر خشک و چروکیده شود همچنین قبل از کاشتن بذر می‌بایست پوسته روی بذر را با احتیاط برداشت . بذرهای مرکبات دارای چند جنین هستند و به بیان دیگر از هر بذر امکان تولید چندین گیاه مستقل وجود دارد. از مخلوط خاک برگ+شن و یا کوکوپیت + پرلایت و یا هر مخلوط سبک دیگری که علاوه بر نگهداری رطوبت کافی ، اضافی آب حاصل از آبیاری را به خوبی از خود عبور می‌دهد می‌توان برای کاشت بذرها استفاده کرد. عمق کاشت بذرها نیز در حدود 1٫2-0٫5 سانتیمتر است. اگر دمای خاک بیش از 13 درجه و تا حدود 18 درجه نگهداشته شود به جوانه زنی بذرها کمک می‌شود . همچنین دمای هوا در حد 24-21 درجه به جوانه زنی کمک می‌کند. گلدان حاوی بذرها را باید در مکانی روشن اما به دور از نور مستقیم آفتاب قرار داد و مراقب بود تا خاک خشک نشود. بذرها در چنین شرایطی 3-2 هفته بعد از کاشت جوانه می‌زنند.

هرس درخت نارنج :

زمان مناسب هرس این درختان اواسط زمستان تا اوایل بهار است . هرس درختان نارنج به طور کل به شکلی سبک انجام می‌شود. درختان جوان که به طور کل نیازی به هرس ندارند مگر قطع و جدا کردن ساقه‌های بسیار ضعیف و یا ساقه هایی که به هر دلیل آسیب دیده اند. در مورد درختان بالغ نیز شاخسار آسیب دیده را باید جدا کرد . اگر درخت شما در مرکز تاج خود میوه ای تولید نمی کند تراکم شاخسار را در مرکز کاهش دهید به نحوی که نور بیشتری به مرکز برسد تا تولید میوه تحریک شود.

البته لازم به ذکر است که این عمل معمولا زمانی انجام می‌شود که مرکز درخت واقعا انبوه شده باشد در غیر انصورت لزومی برای انجام این کار در درختان نارنج و یا سایر مرکبات نیست.

آفت و بیماری درخت نارنج :

1. از آفات شایع این گیاه می‌توان به شپشک و کنه تار عنکبوتی اشاره کرد که مشکلاتی همچون ضعیف شدن گیاه ، عدم گلدهی و یا زیرش غنچه‌های گل ، عدم شکل گیری میوه ، ریزش زودهنگام میوه‌های نارس، زردی برگها بخصوص برگهای جوان و ریزش برگها را ایجاد می‌کنند.بیماری‌های این گیاه را می‌توان به طور کل در سه دسته ویروسی، باکتریایی و قارچی قرار داد.
2. از مهمترین بیماریهای ویروسی این گیاه می‌توان به بیماری تریستیزا Tristeza اشاره کرد که موجب پریدگی رنگ برگها ، رشد ضعیف گیاه و ریزش برگهای گیاه می‌شود. گیاهان جوان سریعتر گل می‌دهند و گیاهانی که به شدت آلوده شده‌اند کوتاه قامت باقی می‌مانند برگها و ساقه‌های بسیار رنگ پریده دارند.
3. از بیماریهای قارچی می‌توان به این موارد اشاره کرد: ملانوز Melanose اکثرا میوه‌ها را مورد حمله قرار میدهد و بر روی میوه‌ها لکه هایی قهوه ای رنگ برآمده با حاشیه ای زرد رنگ بوجود می‌آید و به تدریج بافت این نواحی چوب پنبه ای می‌شوند. هر مقدار که میوه کوچکتر باشد و به این بیماری دچار شود ، نواحی چوب پنبه ای بزرگتری روی پوست میوه شکل میگیرند .
4. بیماری آلترناریا Alternaria موجب شکل گرفتن نواحی قهوه ای- سیاه روی برگها و یا میوه‌ها می‌شود. آنتراکنوز Anthracnose نیز موجب شکل گیری لکه هایی با مرکز قهوه ای –قرمز و حاشیه زرد رنگ و یا لکه هایی با مرکز کرم-زرد و حاشیه ای قهوه ای –سیاه بر روی برگ و میوه می‌شود. در این بیماریها برگهای جوان و نابالغ گیاه میریزند . لکه سیاه سیب بیماری دیگر قارچی است که اثر بدی را بر روی پوست میوه‌ها دارد به نحوی که پوست میوه پر از لکه هایی قهوه ای تیره می‌شود که گاهی مرکز این لکه‌ها زرد-کرم رنگ است.
5. گوموز فیتوفترا بیماری قارچی است که موجب خروج شیره از شکافهای موجود بر روی پوسته می‌شود پوسته‌های درخت شکاف می‌خورند و به زمین می‌ریزند برگها به تدریج زرد رنگ می‌شوند و احتمال پژمردگی و مرگ تمامی درخت وجود دارد.
6. پوسیدگی قهوه ای (فیتوفترا) بیماری دیگری است که موجب بروز زخم هایی بر روی میوه می‌شود به نوحی که نواحی کرم- قهوه ای تریه بر روی مویه شکل می‌گیرند همچنی گلها و شاخه‌ها نیز می‌توانند قهو‌های رنگ شوند . شرایط آب و هوایی سرد و مرطوب احتمال شیوع این بیماری را افزایش می‌دهد. پوسیدگی ریشه آرمیلاریا Armillaria root rot موجب پژمردگی ناگهانی و مرگ درخت می‌شوند. برگها زرد – سبز می‌شوند و از درخت می‌ریزند. این قارچ قسمت اعظمی از ریشه گیاه را از بین می‌برد به همین دلیل گیاه از بین می‌رود.
7. پوسیدگی سیاه ریشه Black root rot بیماری قارچی دیگری است که لکه هایی قهوه ای- سیاه رنگ بر روی ریشه‌ها شکل میگیرد و به تدریج تمامی ریشه سیاه رنگ می‌شود. امکان زرد شدن برگها و همچنین ریزش آنها در طی این بیماری وجود دارد .
8. از بیماری‌های باکتریایی می‌توان به این موارد اشاره کرد لکه برگی باکتریایی که لکه هایی با مرزک تیره رنگ و حاشیه ای زرد رنگ بخصوص روی برگها ایجاد می‌کند. قانقاریا بیماری دیگر درختان نارنج است که باکتریایی می‌باشد و در طی آن زخمهایی برآمده بر روی برگها بخصوص در حاشیه و نوک برگها شکل میگیرد و این زخمها ممکن است روی سرشاخه‌ها و میوه‌ها نیز مشاهده شوند. زخمهای جوان معمولا توسط حاشیه ای زرد رنگ احاطه شده‌اند که بعدها قهوه ای رنگ می‌شوند. بیماری کوتاهی قامت Stubborn disease نوعی بیماری باکتریایی است که موجب کوتاه قامت کل گیاه و کوچک ماندن برگها و عدم رشد راست و مستقیم ساقه‌ها می‌شوند. بیماری اژدهای زرد رنگ Yellow dragon disease بیماری باکتریهایی است که موجب زرد شدن رگبرگ برگها و خشکیدگی و مرگ سرشاخه‌ها می‌شود. میوه‌ها با شکل نابالغ ریزش می‌کنند و میوه هایی که می‌رسند خیلی تلخ مزه می‌شوند.

شرایط کاشت و پرورش نارنج در منزل

انتخاب مکان مناسب :

بزرگترین اشتباهی که افراد هنگام رشد مرکبات در داخل گلدان‌ها مرتکب می‌شوند این است که در زمستان به اندازه کافی به آن نور نمی دهند. یک اتاق بسیار روشن را انتخاب کنید و گیاه را از درب هایی که به طور مرتب باز می‌شوند نگه دارید و یا از نور در حال رشد استفاده کنید ، همچنین باید آن را از محل حرارتی دور نگه دارید.

آبدهی منظم یا رطوبت مداوم :

خشکی طولانی مدت می‌تواند منجر به جوانه، گل و افتادن میوه شود با این حال، بیش از حد آب ندهید. بیش از حد آب دادن می‌تواند باعث پژمرده شدن و زرد شدن برگ‌ها شود. در صورت امکان می‌توانید گیاه مرکبات خود را در آب فرو ببرید که آب را از داخل گلدان می‌کشد و سپس خاک به طور کامل آب را تخلیه می‌کند ، اطمینان حاصل کنید که پایه گلدان هرگز در آب نرفته باشد.

کمک به گرده افشانی :

مرکبات تمایل دارند در زمستان شکوفه دهند، زمانی که گیاه در داخل است و هیچ حشره ای برای گرده افشانی گل‌ها در دسترس نیست، اگر گیاه شما به گل می‌رسد در حالی که در داخل خانه است، از ابزار گرده افشانی الکتریکی برای انتقال گرده از گل به گل در هر گیاه استفاده کنید.این گام ضروری اغلب توسط کسانی که به رشد مرکبات در گلدان‌ها می‌پردازند، نادیده گرفته می‌شود.

انتقال به بیرون از اتاق در تابستان :

در طول ماه‌های تابستان، گیاه مرکبات خود را خارج از منزل، داخل پاسیو یا تراس قرار دهید. قرار دادن گلدان به طوری که از صبح تا حدود یک بعد از ظهر نور خورشید را دریافت کند.شما باید گیاه را در داغترین بخش از بعد از ظهر در سایه قرار دهید تا از سوختگی و استرس ناشی از گرما جلوگیری کنید ، آن را به طور منظم آبیاری کنید و از اجازه دادن به خشک شدن جلوگیری کنید.

کود دهی :

در طول فصل رشد فقط (از اواخر ماه اسفند تا اوایل ماه مرداد)، از مایع و کود آلی – مانند جلبک دریایی، یا امولسیون ماهی – برای گیاه مرکبات خود هر دو سه هفته استفاده کنید.

در زمستان نباید رشد جدید داشته باشند، در زمستان کود ندهید. شما همچنین می‌توانید از اواخر ماه اسفند از یک مقدار کمی کود دانه ای ارگانیک برای افزایش رشد تازه در آغاز فصل استفاده کنید.

این کمک می‌کند تا آگاه باشید که، مانند بسیاری از گیاهان استوایی دیگر، مرکبات اغلب بسیاری از برگ‌های خود را از دست می‌دهند و زمانی که در ابتدای فصل یا در انتهای فصل جابه جا می‌شوند می‌ریزند این برگ ریختن طبیعی است.این روش گیاهی برای تنظیم نورهای مختلف است ، برگ‌های جدید توسعه می‌یابند که برای سطوح نور جدید مناسب هستند فقط به گیاه وقت بدهید.

در پاییز، زمانی که دمای شب به کم می‌شود، وقت آن است که گیاه مرکبات خود را به داخل خانه منتقل کنید ، مجدداً بهترین مکان ممکن را انتخاب کنید و مراقب باشید که از انتخاب جای سرد اجتناب کنید.