درخت تمشک (نگهداری + پرورش)

• تمشك میوه ای شبیه شاه توت و توت فرنگی است و به رنگ زرد یا سرخ مایل به سیاه یافت می‌شود. میوه تمشك ترش مزه بوده و به صورت خام یا پخته، شربت، كمپوت و … خورده می‌شود، بوته تمشك در مناطق گرم و مرطوب، در جنگل‌ها و صحراها می‌روید و گاهی آن را می‌كارند. میوه تمشک میوه کمیابی است، ولی اگر برای این گیاه مکان و خاکی خوب فراهم آورید، به آسانی قابل پرورش می‌باشد.
• تمشک دارای ریشه‌های چندساله و شاخه‌های بالا رونده است و انواع مختلفی دارند. عموما بومی اروپا هستند. برخی از ارقام آن همیشه سبز و برخی خزان پذیر اند. تمشک‌ها غالباً در تابستان برداشت می‌شوند و بوته‌های تهیه شده در پاییز بهترین محصول را دارند. گستردگی این گیاه تا 50 سانتی متر می‌رسد.
• برگ هایش به شکل گروهی و کنگره ای هستند. گل‌های تمشک سفید تا صورتی و معطر هستند و میوه هایی مخروطی قرمز رنگ هستند. بوته‌های تمشک خودرو و بومی دارای تیغ و خار فراوان بوده و نگهداری آن در منزل و باغ مشکل ساز است ولی نوعی تمشک بی‌خار وجود دارد که هم رشد سریع دارد و هم محصول دهی خوب.کنترل این تمشک علیرغم رشد سریع و تکثیر شاخه ای و ریشه ای خیلی آسان است چون تیغ ندارد خیلی راحت می‌توان به هر شکل لازم آنرا هرس کرده و ضایعات آنرا در باغ ریخت یا برای ایجاد گیاهخاک دفن کرد . و هیچگونه مزاحمتی ایجاد نمی کند . لذا برای گذاشتن روی دیوار منزل یا حصار باغ خیلی مناسب است .
• برگ‌های تمشک مرکب شانه ای بوده و هر برگ از 3 تا 5 برگچه بیضی شکل با حاشیه‌های مضرس تشکیل شده است و به طور متناوب بر روی گره‌های شاخه قرار می‌گیرند. رگبرگ‌های ارقام قرمز حاوی خار و ارقام سیاه بدون خار می‌باشد. بوته‌های تمشک شاخه‌های خاردار دارند که این خارها زائده‌های اپیدرمی بوده و در اصل کرک‌های چوبی شده هستند.این شاخه‌ها با قلاب کردن خارها می‌توانند از قیم‌های اطراف خود به طرف بالا رشد کنند. تمشک ریشه‌های متراکمی ایجاد می‌نماید که شامل ریشه عمیق با رشد طولی زیاد و ریشه‌های افشان است که رشد کمتری داشته و در نزدیکی سطح خاک پراکنده شده اند.
• 70 درصد ریشه‌ها در عمق 25 سانتیمتری خاک و 20 درصد آنها در عمق 50 سانتیمتری خاک قرار دارند. ریشه‌ها بلافاصله قبل از شروع رشد شاخه‌ها در اوایل بهار فعال شده و تا اواخر پاییز به رشد خود ادامه می‌دهند . بیشترین سرعت رشد شاخه‌ها در اواسط تابستان در صورت وجود آب کافی انجام می‌شود. در طی زمستان جوانه‌های رویشی موجود بر روی ریشه‌ها همانند جوانه‌های شاخه دوره رکود را پشت سر گذاشته و در اوایل بهار فعال می‌شوند.

تنوع تمشک‌ها :

تمشک در دو گروه جای می‌گیرد : پریموکان که در سال اول میوه داده و پس از آن همیشه میوه می‌دهد، فلوریکان که سال دوم میوه داده و سپس در تابستان میوه می‌دهد. شاوین که در هوای سرد مقاوم بوده و بوته‌های سرسخت دارد. ناچی بدون خار است و به صورت پیچک رشد می‌کند. گونه‌های نیمه خاردار آن هم وجود دارد که به صورت پیچک رشد می‌کند و میوه می‌دهد. گونه پریموکان در کل فصل میوه می‌دهد.

میوه تمشک :

میوه تمشک از نوع مجتمع (Aggregate) بوده و هر برچه بعد از گرده افشانی و لقاح، میوه‌های کوچکی به نام شفتک (Druplet) ایجاد می‌کند که همگی بر روی یک نهنج محدب قرار دارند. به عبارتی دیگر می‌توان گفت میوه نوعی شفت مرکب است.

میوه‌های تمشک قرمز مخروطی شکل بوده و دانه‌های کمتری تولید می‌کند و در برخی از ارقام آن روی شفتک‌ها کرک‌های ترشحی وجود دارد. اما میوه‌های تمشک سیاه گرد و کوچک هستند و روی شاخه‌های جانبی و سفت تشکیل می‌شوند.

نگهداری از گیاه تمشک :

• تمشک به عنوان گیاهی از خانواده گل سرخیان مانند بوته گل سرخ است. خوشبختانه نگهداری آن بیشتر شبیه گل سرخ وحشی است نه گل سرخ پیوندی. گرچه نگهداری از این گیاه چندان دشوار نیست اما برای اینکه تمشک‌های خوشمزه برداشت کنید باید نیازهای مختلف گیاه از قبیل نور آفتاب، خاک غنی و نگهداری منظم را ایجاد کنید.
• تمشکها به هوای آفتابی و گرم با کمی رطوبت نیاز دارند بادهایی با سرعت کم راتحمل می‌کنند ولی قادر به مقاومت در مقابل سرمای شدید به مدت زیاد نیستند. سرمای شدید (پائین تر از 15 درجه زیر صفر) قادر است تمام شاخه هایش را تا سطح زمین بخشکاند ولی قسمتهای زیر زمینی آن (ساقه‌های زیرزمینی) سالم باقی مانده و در بهار بعد جوانه‌های تازه می‌دهند که از آنها شاخه‌های تازه روئیده و رشد می‌کنند.این شاخه‌ها در همان سال میوه نمی دهند و تنها در سال بعد به میوه می‌نشینند. بنابراین بعد از هر بار یخ زدگی گیاه باید انتظار یک سال بی‌میوه ماندن را داشت.
• تمشک در مناطق گرم و خشک در اثر گرمای شدید بخصوص کمبود رطوبت بشدت صدمه می‌بیند در مناطق پر باران آنرا در زمینهای نسبتاً بلند و مرتفع یا در زمینهای شیب دار می‌کارند در زمینهای پست و پرباران شرط موفقیت ایجاد یک زهکشی صحیح و برنامه ریزی شده است تا آب نتواند در آن جمع شود.

خاک مناسب تمشک :

خاک مناسب باعث می‌شود گیاه در صورت داشتن شرایط بهینه تا یک دهه باقی بماند. بستر و خاک مناسب باعث می‌شود گرمای هوا به گیاه آسیب نرساند. قسمت‌های خشک گیاه را جدا کرده و بیش از حد آن را آبیاری نکنید زیرا ممکن است گیاه آسیب ببیند.

آبیاری تمشک :

تمشک به آبدهی متوسط نیاز دارد، حدود 2٫5 سانتی متر آب که با آبدهی یا بارش به دست می‌آید. تمشک در خاک مرطوب رشد نمی کند.

کوددهی تمشک :

در بهار و هنگامی که گیاه از خواب بیدار می‌شود از فرمول 10-10-10 استفاده کنید. در پاییز دوباره گیاه را کوددهی کنید تا خاک غنی شود. مقدار کودی که برای باغهای تمشک لازم است با نوع گیاهانی که در آنجا کاشته شده‌اند فرق می‌کند اگرچه کودهای شیمیایی و آلی برای رشد و برداشت محصول از جمله لوازم اصلی کارند.

به هیچ وجه نباید از اهمیت مرطوب نگهداشتن زمین غفلت کرد چون تمشک بدان سخت نیاز دارد و این کار با دادن هوموس یا کودهای حیوانی بویژه کود گاوی مسیر است در کود دادن باغهای تمشک همیشه کودهای شیمیایی مکمل کودهای حیوانی هستند.

هرس کردن تمشک :

هرس کردن گیاه را در اندازه مناسب نگه داشته و کیفیت آن را بیشتر می‌کند. می‌توانید بوته‌های میوه داده را هرس کنید تا بوته‌های جدید رشد کرده و میوه بدهند. در بهار می‌توانید بوته‌ها را 90 سانتی متر کاهش دهید تا مجدداً رشد کند. یک گیاه هرس شده 90 سانتی متری در تابستان می‌تواند شرایط خوبی داشته باشد.

تکثیر گیاه تمشک :

انواع روش‌های تکثیر و ازدیاد جنسی تمشک :

1- ازدیاد و تکثیر بوسیله پا جوش :

بوته‌های تمشک همه ساله به تعداد زیاد پا جوش می‌دهند بهترین زمان برداشت یا جوشها پس از ریختن کامل برگها در زمستان است در این وقت جوانه هایی را که در چند سانتی متر بوته تمشک سر از زمین بیرون آورده اند.از بوته جدا کرده در باغ ردیف کاری کرد.

این کار را می‌توان در اواخر زمستان که هنوز بوته‌های برگ نزده‌اند هم انجام داد پاجوشها هر چه قویتر باشند بوته‌ها قویتر و سالمتر و پر محصول تری تولید می‌کنند. همچنین می‌توان پاجوشها را در اوایل زمستان کنده و جمع آوری کرد و در محلی که خطر سرمازدگی نداشته باشد نگهداری کرده و در بهار را کاشت.

2- ازدیاد بوسیله انتهای شاخه‌ها :

هر گاه قسمت انتهایی و نرم شاخه‌های اغلب واریته‌های تمشک در خاک فرو برده شوند ریشه داده و تبدیل به گیاه تازه ای می‌شوند. از این خاصیت در باغبانی استفاده کرده و سر شاخه‌های تمشک را به داخل گلدان فرو می‌برند و پس از ریشه دار شدن از گیاه مادر جدا و در نقطه مورد نظر می‌کارند.

3- خوابانیدن :

شیاری در خاک به عمق 5 سانتی متر کنده شاخه تمشک را در داخل آن قرار می‌دهند به کمک میله هایی شبیه سنجاق مو و فرو کردن آن در خاک شاخه را روی زمین ثابت می‌بندند.

آنگاه رویش حدود 5 سانتیمتر خاک یا در صورت امکان شن ، پیت ، کمپوست می‌پاشند و فوری آبیاری می‌کنند این کار را معمولاً در اواسط تابستان انجام می‌دهند گیاه تمشک در اوایل اردیبهشت ماه سال آینده آماده بهره برداری خواهد بود. در این روش بهتر است نخست شاخه را از بوته تمشک مادر قطع کرده و سه چهار ماهی به حال خود بگذراند تا خوب ریشه بزند. نکاتی که در این کار باید رعایت نمود شامل :

• الف) شاخه ای که در خاک میگذراند باید سرش از خاک بیرون باشد.
• ب) قبل از گذاشتن آن به داخل شیار باید تمام برگهایش را کند.
• ج) شاخه را در طول با یک تیغ زخمی کرد تا جوانه‌های زیادی در مدتی سریعتر تشکیل شوند.

4- ازدیاد و تکثیر به وسیله قلمه ریشه :

این روش بهترین ساده ترین و موفق ترین را ازدیاد تمشک است برای این کار قسمتی از ریشه‌های یک بوته تمشک قوی و سالم و پر محصول را از خاک بیرون آورده آنهارا به درازای یک انگشت بریده در خاک کود داده ای که شیاری به عمق 5 الی 7سانتی متر از قبل آماده شده می‌خوابانند روی شیار را با خاک نرم پوشانده خاک را فشار داده و فوراً آبیاری می‌کنند.

زمان این کار در استانهای جنوبی دریای خزر نیمه دوم پائیز و در سایر استانها نیمه اول پائیز است. ریشه‌های ریز ریز را می‌توان در خاکی مرطوب و سرد تمام زمستان حفظ کرده و در اوایل بهار کاشت .

تکثیر جنسی از طریق بذر تمشک :

ازدیاد به وسیله بذر : روش ازدیاد با بذر به این طریق است که تنها بذر میوه‌های خیلی رسیده را انتخاب و پس از جدا کردن از گوشت به کمک شیر آب و غربال بذرها را در سایه خشک می‌کنند در بهار داخل گلدانها پاشیده و حدود یک الی دو میلی متر شن با خاک نرم رویش غربال می‌کنند خاک را با دست یا تخته فشار داده آنگاه آبیاری کرده و روی گلدان یک شیشه می‌گذارند.

آبیاری باید خیلی نرم و در صورت امکان با اسپری صورت گیرد تا بذرها مرتب جابجا نشوند یک تا دو هفته پس از بیرون آمدن گیاهان آنها را در گلدانها خیلی کوچک نشاء کرده در سایه می‌گذارند 3 تا 4 هفته بعد گیاهان را در گلدانهای بزرگتر (12 سانتی متری) نشاء می‌کنند و در اواسط اردیبشهت ماه به محل نهائی انتقال داده می‌شوند.

بیماریها و آفات تمشک :

مهمترین بیماریهای تمشک عبارتند از :

1. سوسک تمشک (Byturus Tomentosus)
2. سرخرطومی تمشک و توت فرنگی (Anthonomus Rubi) راه معالجه دو آفت فوق الذکر استفاده از سموم حشره کش بویژه سموم سیستیک است.
3. شته تمشک (Aphis idaei) راه مبارزه با آن سمپاشی. یا حشره کشها است
4. لکه سفید برگ تمشک
5. زنگ برگ تمشک راه مبارزه با 2 آفت اخیر استفاده از قارچ کش‌ها است.