این گیاه از تیره گلسرخیان، جنس رابوس بوده و سگونه مهم آن شامل تمشک قرمز، تمشک سیاه و توت سیاه میباشد. در نیم کره شمالی 400 گونه تمشک وجود دارد. بوتههای این گیاه دارای شاخههای بالا رونده و خاردار بوده و به سهولت به تکیه گاه مجاور خود قلاب میشوند. پایین برگها کرکدار بوده، 7-3 برگچه بزرگ بیضی شکل و نوک تیز با اطراف مضرس و به طور متناوب روی شاخه قرار میگیرند. رگبرگهای ارقام قرمز حاوی خار و ارقام سیاه بدون خار میباشند. گلهای تمشک حاوی 5 کاسبرگ، 5 گلبرگ سفید تا صورتی، پرچم زیاد و مادگی دارای برچههای متعدد بوده روی یک نهنج محدب قرار میگیرند. گل آذین خوشه ای و یا گلهای منفرد آن در خرداد تا تیر ماه ظاهر میشوند. میوه تمشک از نوع مجتمع بوده و هر برچه بعد از گرده افشانی و لقاح میوههای کوچک بنام شفتک حاصل میکنند.
برخی از گونههای تمشک، خزان پذیر و برخی دیگر دایم سبز هستند. به نظر میرسد که توت سیاه و یا توت کوهی نیز متعلق به جنس تمشک باشد. تمشک در جنگلها و بیشهها به طور طبیعی رشد میکند. پراکنش طبیعی آن، مناطق آمریکای شمالی و اروپا میباشد. در ایران مناطق گرگان، مازندران، ارتفاعات استان گیلان، آذربایجان، خراسان و لرستان ناحیههای رشد این گیاه میباشد. تمشک به دلیل نیاز سرمایی طولانی و فصل کوتاه برای رسیدن میوه در مناطق میوه خیز شمال کشت میشود. مقاومت تمشک قرمز به سرما به اندازه سیب و گلابی اما میزان مقاومت تمشک سیاه تا حدودی کمتر میباشد. تابستانهای گرم مناطق جنوبی برای رشد این گیاه مناسب نمی باشد.
تمشک در انواع خاک که رطوبت کافی داشته باشند، رشد میکند اما خاکهای لومی شنی را ترجیح میدهد. خاک تحتانی نیز اهمیت دارد و عدم وجود لایه سفت خاک و زهکشی مناسب از موارد ضروری میباشد. تمشک سیاه و ارغوانی را میتوان توسط خوابانیدن انتهایی ازدیاد داد. این عمل در اوایل پاییز انجام میگیرد. در ضمن از ارقام فوق الذکر میتوان قلمه خشبی تهیه کرد. تمشک قرمز را میتوان توسط پاجوشهای ریشه و در ضمن قلمههای ریشه تکثیر نمود. در رقم تمشک قرمز، تهیه قلمه معمول نبوده و اکثراً از پاجوش استفاده میشود. تمشکهای بدون خار حالت شیمر یافته از نوع فراپوش تمشکهای خاردار میباشند که در قسمت اپیدرم این نوع ارقام تغییر حاصل میشود و اگر از تمشکهای بدون خار، قلمه ریشه تهیه شود و یا بر آنها کشت شود، گیاهان به وجود آمده دوباره خاردار خواهند شد. زیرا پدیده شیمر یا بافت ناهمسانی در داخل بافت و یا بذر اتفاق نمی افتد. روش کشت نهالهای تمشک به صورت کپه ای، پرچین و یا داربستی میباشد. در روش کپه ای، اطراف گیاه توسط خاک پوشش داده شده و کپه درست میکنند. در این روش چهار طرف کپه خالی گذاشته میشود و وسط ردیفهای کشت را میتوان شخم زد. در سیستم داربستی، یک یا دو ردیف سیم در طول ردیفها کشیده میشود. ارتفاع سیم اول از زمین 50 سانتی متر و ارتفاع سیم دوم 150-100 سانتی متر در نظر گرفته میشود و نوک شاخههای هر بئته به سیمها بسته میشود. سیستم پرچین برای ارقام قرمز تمشک که پاجوش زیاد تولید میکنند مناسب است. تأمین رطوبت کافی برای پرورش تمشک اهمیت زیادی دارد و برای حفظ رطوبت خاک از مالچ کلش استفاده میشود.
اکثر ارقام تمشک در جانب شاخههای یک ساله محصول میدهند. شاخههای جدید همه ساله از نزدیک طوقه و از ریشهها حاصل میشوند. شاخههای تشکیل شده در سال دوم بارور میگردند. برای رشد بهتر بوتهها و افزایش محصول، هرس منظم سالانه در بوتههای تمشک انجام میگیرد. برای این منظور 6-5 شاخه جوان را نگهداری نموده، بقیه شاخهها را هرس میکنند.
نوک شاخههای باقی مانده در تمشک قرمز هرس نمی شود، زیرا اکثر جوانههای بارور در قسمت بالای شاخه تشکیل میشود اما در ارقام سیاه به علت بارور بودن جوانههای پایین شاخه، میتوان نوک شاخههای باقی مانده را هرس نمود. ارقام قرمز تمشک پاجوش بیشتر حاصل میکنند و چنانکه ذکر گردید روش هدایت و تربیت بوته به صورت پرچین مناسب میباشد. میوههای تمشک معمولاً در تیر تا مرداد ماه میرسند و قابل برداشت میباشند. شاخص برداشت برای میوه تمشک، آسان جدا شدن میوه از شاخه، تشکیل رنگ خاص رقم مورد نظر و خرد نشدن میوه است. عمر اقتصادی بوتههای تمشک در حدود 30-25 سال میباشد.
نیازهای تمشک:
نور دما و گرما مورد نیاز تمشک :
تمشکها به هوای آفتابی و گرم با کمی رطوبت نیاز دارند بادهایی با سرعت کم راتحمل میکنند ولی قادر به مقاومت در مقابل سرمای شدید به مدت زیاد نیستند. سرمای شدید (پائین تر از 15 درجه زیر صفر) قادر است تمام شاخه هایش را تا سطح زمین بخشکاند ولی قسمتهای زیر زمینی آن (ساقههای زیرزمینی) سالم باقی مانده و در بهار بعد جوانههای تازه میدهند که از آنها شاخههای تازه روئیده و رشد میکنند. این شاخهها در همان سال میوه نمی دهند و تنها در سال بعد به میوه مینشینند. بنابراین بعد از هر بار یخ زدگی گیاه باید انتظار یک سال بیمیوه ماندن را داشت.
تمشک در مناطق گرم و خشک در اثر گرمای شدید بخصوص کمبود رطوبت بشدت صدمه میبیند در مناطق پر باران آنرا در زمینهای نسبتاً بلند و مرتفع یا در زمینهای شیب دار میکارند در زمینهای پست و پرباران شرط موفقیت ایجاد یک زهکشی صحیح و برنامه ریزی شده است تا آب نتواند در آن جمع شود.
آبیاری تمشک :
بوتههای تمشک به خشکی خاک حساس اند. خاک آنها باید دائماً مرطوب باشد ولی خیس بودنش را هم نمی توانند تحمل کنند زیرا خاکهای خیس و لجن زار در مدت نسبتاً زیاد باعث خفه شدن ریشه هایش گشته و گیاه را از بین میبرد. کمبود رطوبت خاک میتواند محصول تمشک را تا نصف حتی تا یک سوم تقلیل دهد. در مناطق کم باران یا خشک آبیاری از ضروریات است در مناطق نسبتاً خشک بوتههای تمشک را معمولاً حدود 8 بار در سال آبیاری میکنند تاگیاه بتواند محصول زیاد تولید کند
دفعات آبیاری تمشک به روش زیر تنظیم میشود.
1- پیش از به گل نشستن یک نوبت. 2- هنگام تشکیل میوه دو نوبت. 3- زمان رسیدن میوه یک نوبت. 4- پس از برداشت میوه تا اواسط پائیز سه نوبت 5- آبیاری زمستان یک نوبت میزان آب مصرفی در هر آبیاری حدود 500 متر مکعب در هر هکتار حساب میشود.
کمبود آبیاری باعث میشود که : (1) میوهها کوچک و کم آب و در نتیجه کمتر خوشمزه شوند. 2- شاخه هایی که در سال آینده باید میوه دهنده قدرت جوانه زدنشان تصعیف کشته و در سال آینده کمتر محصول میدهد.3- برگها پیش از موعد زرد شده و بریزند.
کود دهی تمشک
مقدار کودی که برای باغهای تمشک لازم است با نوع گیاهانی که در آنجا کاشته شدهاند فرق میکند اگرچه کودهای شیمیایی و آلی برای رشد و برداشت محصول از جمله لوازم اصلی کارند به هیچ وجه نباید از اهمیت مرطوب نگهداشتن زمین غفلت کرد چون تمشک بدان سخت نیاز دارد و این کار با دادن هوموس یا کودهای حیوانی بویژه کود گاوی مسیر است در کود دادن باغهای تمشک همیشه کودهای شیمیایی مکمل کودهای حیوانی هستند.
مقدار کود پیشنهادی عبارتند از : 50 تن کود حیوانی، در هر هکتار، 100 کیلو کودازته به صورت N در هر هکتار ، 100 کلیوگرم کود فسفره به صورت P2O5 در هر هکتار 100 کیلو کود پتاسی به صورت K2O در هر هکتار تمشک به کود سرک هم جواب مثبت داده و میوههای زیادتر تولید میکند و میوهها بزرگتر میشوند. مقدار کود سرک همه ساله 30 کیلو کود ازته به صورت N در هر هکتار 30 کیلو کود فسفر به صورت P2O5 در هر هکتار 30 کیلو گرم کود پتاسی به صورت K2O در هر هکتار است که بهتر است در چند بار بافاصله 2 ماهه داده شود.
خاک مناسب گیاه تمشک
تمشک گیاهی است که در هر نوع زمین رشد کرده و میوه میدهد در صورت مساعد بودن آب و هوا هم در زمینهای سنگلاخی کم عمق و هم در زمینهای عمیق کاشته شده و محصول بدهد. بهترین خاک برای رشد بوتههای تمشک خاکهای شنی – رسی است که عمق زیاد مثلاً 2 متر یا بیشتر داشته باشند چون در چنین خاکهایی ریشهها قادرند رشد زیادتر پیدا کرده و ریشههای جانبی زیادتر بدهند.
تکثیر و ازدیاد تمشک
تمشک از راههای متفاوت زیاد میشود که مهمترین آنها عبارتند از ازدیاد جنسی و ازدیاد غیر جنسی
انواع روشهای تکثیر و ازدیاد جنسی تمشک
1- ازدیاد و تکثیر بوسیله پا جوش :
بوتههای تمشک همه ساله به تعداد زیاد پا جوش میدهند بهترین زمان برداشت یا جوشها پس از ریختن کامل برگها در زمستان است در این وقت جوانه هایی را که در چند سانتی متر بوته تمشک سر از زمین بیرون آورده اند.از بوته جدا کرده در باغ ردیف کاری کرد. این کار را میتوان در اواخر زمستان که هنوز بوتههای برگ نزدهاند هم انجام داد پاجوشها هر چه قویتر باشند بوتهها قویتر و سالمتر و پر محصول تری تولید میکنند. همچنین میتوان پاجوشها را در اوایل زمستان کنده و جمع آوری کرد و در محلی که خطر سرمازدگی نداشته باشد نگهداری کرده و در بهار را کاشت.
2- ازدیاد بوسیله انتهای شاخهها :
هر گاه قسمت انتهایی و نرم شاخههای اغلب واریتههای تمشک در خاک فرو برده شوند ریشه داده و تبدیل به گیاه تازه ای میشوند. از این خاصیت در باغبانی استفاده کرده و سر شاخههای تمشک را به داخل گلدان فرو میبرند و پس از ریشه دار شدن از گیاه مادر جدا و در نقطه مورد نظر میکارند.
3- خوابانیدن :
شیاری در خاک به عمق 5 سانتی متر کنده شاخه تمشک را در داخل آن قرار میدهند به کمک میله هایی شبیه سنجاق مو و فرو کردن آن در خاک شاخه را روی زمین ثابت میبندند. آنگاه رویش حدود 5 سانتیمتر خاک یا در صورت امکان شن ، پیت ، کمپوست میپاشند و فوری آبیاری میکنند این کار را معمولاً در اواسط تابستان انجام میدهند گیاه تمشک در اوایل اردیبهشت ماه سال آینده آماده بهره برداری خواهد بود. در این روش بهتر است نخست شاخه را از بوته تمشک مادر قطع کرده و سه چهار ماهی به حال خود بگذراند تا خوب ریشه بزند. نکاتی که در این کار باید رعایت نمود شامل الف) شاخه ای که در خاک میگذراند باید سرش از خاک بیرون باشد. ب) قبل از گذاشتن آن به داخل شیار باید تمام برگهایش را کند. ج) شاخه را در طول با یک تیغ زخمی کرد تا جوانههای زیادی در مدتی سریعتر تشکیل شوند
. 4- ازدیاد و تکثیر به وسیله قلمه ریشه :
این روش بهترین ساده ترین و موفق ترین را ازدیاد تمشک است برای این کار قسمتی از ریشههای یک بوته تمشک قوی و سالم و پر محصول را. از خاک بیرون آورده آنهارا به درازای یک انگشت بریده در خاک کود داده ای که شیاری به عمق 5 الی 7سانتی متر از قبل آماده شده میخوابانند روی شیار را با خاک نرم پوشانده با لگد خاک را فشا ر داده و فوراً آبیاری میکنند. زمان این کار در استانهای جنوبی دریای خزر نیمه دوم پائیز و در سایر استانها نیمه اول پائیز است. ریشههای ریز ریز را میتوان در خاکی مرطوب و سرد تمام زمستان حفظ کرده و در اوایل بهار کاشت .
تکثیر جنسی از طریق بذر تمشک
ازدیاد به وسیله بذر : روش ازدیاد با بذر به این طریق است که تنها بذر میوههای خیلی رسیده را انتخاب و پس از جدا کردن از گوشت به کمک شیر آب و غربال بذرها را در سایه خشک میکنند در بهار داخل گلدانها پاشیده و حدود یک الی دو میلی متر شن با خاک نرم رویش غربال میکنند خاک را با دست یا تخته فشار داده آنگاه آبیاری کرده و روی گلدان یک شیشه میگذارند. آبیاری باید خیلی نرم و در صورت امکان با اسپری صورت گیرد تا بذرها مرتب جابجا نشوند یک تا دو هفته پس از بیرون آمدن گیاهان آنها را در گلدانها خیلی کوچک نشاء کرده در سایه میگذارند 3 تا 4 هفته بعد گیاهان را در گلدانهای بزرگتر (12 سانتی متری) نشاء میکنند و در اواسط اردیبشهت ماه به محل نهائی انتقال داده میشوند.
کاشت نهال تمشک
کاشت نهال تمشک میتواند در پائیز و پس از زرد شدن و ریختن برگهای آن انجام گیرد. البته به شرطی که زمین را از قبل برای این کار اماده کرده باشند یعنی کودهای آلی و کمعدنی را پاشید و به دنبا آن شخم عمیق زده و کودها رابه عمق فرستاده باشند و همچنین به شرطی که نهال در جریان بهار و تابستان خوب رشدکرده و تا اوایل پائیز کاملاً رسیده و تقریباً چوبی شده باشد. بهترین زمان کاشت نهالهای تمشک اول بهار میباشد کاشت بهاره به باغدار فرصت میدهد که در جریان پائیز و زمستان کودپاشی، شخم و چاله کنی را به خوبی انجام داده و زمین در اول بهار آماده کاشت نهالها باشد.
چالهها را معمولاً 40×40×40 سانتی متر میکنند و پس از گذاشتن نهال به داخل چاله هنگام ریختن خاک کمی کود فسفره را نیز داخل آن طبقه با دست میپاشند. نهالها هر چه بیشتر ریشه داشته باشند امکان گرفتن آنها زیادتر است چالهها ردیف کنده میشوند تا کارکردن در باغ با ماشینهای کشاورزی امکان پذیر باشد. معمولاً فاصله نهالها از یکدیگر با قدرت رشدآن متناسب است هر چه قدرت رشدش بیشتر باشد باید فاصلهها را زیادتر کرد. در تمشکهای ایرانی این فاصله را 150 سانتی متر و فاصله ردیفها را از یکدیگر 2 متر پیشنهاد شده است
در تمشک کاری مثل موکاری باید تعدادی چوب در هر ردیف به زمین فرو زده و به وسیله 4 تا 6 ردیف سیم آنها را با یکدیگر اتصال داده و نهالها را پس از کاشتن و در حال رشد بر روی این داربست راهنمایی کرد و در صورت لزوم به سیم هابست. نهالهای خشک شده باید جانشین شوند و این کار راهر سال باید تکرار کرد. بهتر است هنگام کاشت کمی کمپوست یا مقداری پیت خیس شده را با خاک مخلوط و با آن چاله را پر کرد.
ساخت تکیه گاه
تمشک در کنار یک تکیه گاه به بهترین نحو پرورش مییابد. در باغچه یا زمینی بزرگ دو تیرک چوبی به ارتفاع 2٫4 متری را به فاصله 3 متر از یکدیگر و تا عمق 60 سانتی متری در زمین بکوبید. اگر میخواهید گونههای تابستانی را پرورش دهید، تیرکها را سوراخ کرده و سه ردیف سیم گالوانیزه شده را بین آنها بکشید- این سیمها باید به ترتیب 76، 106 و 167 سانتی متر با زمین فاصله داشته باشند و با زبانه پیچ و مهره ای که میتوان آن را با آچار محکم کرد، در محل نگه داشته شوند. اگر گونههای پائیزی را کشت میکنید، به سیم بالایی نیازی نیست. اگر باغچه کوچکی دارید، گیاههای خود را روی یک تیرک چوبی پرورش دهید. یک تیرک 2٫4 متری محکم را به زمین بکوبید و دو ساقه تمشک را در پای آن بکارید. اجازه دهید 12 ساقه از این ساقهها رشد کنند و آنها را با ریسمان باغبانی در محل نگه دارید.منبع: سایت باغ شیشه ای و بوستان و گلستان موج
.
منبع: ساعدنیوز | https://saednews.com
مجله گل و گیاه
