گیاه خرزهره (نگهداری + پرورش)

خرزهره ، جُور، کیش درختچه ای سمی و همیشه سبز از راسته گل سپاسی سانان (Gentianales)، تیرهٔ خرزهره ایان (Apocynaceae) است که به طور معمول در پارک‌ها برای اهداف زینتی کاشت می‌شود.این گیاه را در فارسی گیش، شبرنگ، جار، پهی و پی خوره نیز می‌نامند. برگ خرزهره به برگ بید شبیه است ولی از برگ بید ستبرتر و بزرگ تر است. گل‌های سرخ و سفید دارد و حیوانات اگر برگ آنرا بخورند می‌میرند. خرزهره دارای ساقه بسیار و برگهای سه تائی و گلهای رنگین که در نقاط گرم و خشک می‌روید و همه آن بواسطه «گلیکوزوئیدهای قلبی» موجود در آن بویژه اولئاندرین سمی است.

گونه خودروی این درختچه در جنوب ایران از جمله در حوالی جیرفت، جهرم، لار و جزایر خلیج فارس و بندرعباس و سیرجان دیده شده است .گل خرزهره شباهت زیادی به درخت زیتون دارد. این گیاه در بیشتر نقاط کشور رشد پیدا می‌کند و اکثراً در پارک‌ها کاشته می‌شود و دارای گل‌های بنفش، سفید و صورتی است.

گونه دیگری از خرزهره به نام (N.odorum) N.indicum که به خرزهره معطر معروف است نیز در نواحی ایلام، لرستان، فارس، چهارمحال و بختیاری، کرمان، بلوچستان و نواحی جنوب یافت می‌شود. این گونه شبیه خرزهره معمولی است با این تفاوت که رگبرگهای فرعی آن سبز – خاکستری هستند و متمایز از سایر رگبرگها می‌باشند. گلهای آن نیز سفید و کمی معطر هستند.

خرزهره از آن دسته گیاهانی است که با وجود آنکه سمی و در برخی مواقع کشنده و خطرناک است اما گل‌های آن ویژگی‌ها و خواص خاصی نیز دارد و همین سبب می‌شود که در زمینه‌های دارویی مورد استفاده قرار بگیرد. در طب چینی، آیورودا، طبیعی درمانی و غیره گل نقش مهمی برای درمان بسیاری از اختلالات و بیماری‌ها دارد.

خرزهره گیاهی بوته ای است و ممکن است تا ارتفاع سه متر تا سه متر و شصت سانت رشد کند. این گیاه ساقه‌ی کوچک با شاخه‌های متعدد دارد و هر شاخه دارای سه جفت برگ 15 تا بیست سانتی است. این برگ‌ها کاملا سبز، صاف، براق و حتی زبر هستند. گل‌های گیاه خرزهره در رنگ‌های مختلف از صورتی روشن تا صورتی تیره، قرمز، سفید و زرد وجود دارد. این گیاه در معابد، باغ‌ها و پارک‌ها کاشته می‌شود و در عین حال به عنوان یک گیاه زینتی استفاده می‌شود. گیاه خرزهره در تمام طول سال گل می‌دهد.

مشخصات گیاه شناسی خرزهره

خرزهره درختچه ای زینتی است با برگ‌های تقریباً سرنیزه ای شکل دایمی که این برگ‌ها به شکل فراهم بر روی ساقه قرار می‌گیرند. به عبارت بهتر در هر بند از ساقه قرار میگیرند. به عبارت بهتر در هربند از ساقه چندین برگ مستقر است. گل‌ها به رنگ سفید یا صورتی بوده منظره بسیار جالبی دارند. خرزهره در تمام طول سال سبز بوده و دارای رشد سریعی است بطوری که معمولاً هر سال یکبار هرس می‌شود.

برگ‌های آن سبز تیره با قوامی چرمی و رگبرگ‌های واضح، باریک، نیزه ای کشیده به طول 10 تا 20 سانتی متر هستند. گلها به رنگ‌های متنوع و در فصول گرم ظاهر می‌شوند. رنگ گلها سفید، صورتی، قرمز و رنگ‌های حد واسط است. میوه‌ی گیاه باریک و قلمی است و پوشش غلاف مانند آن حاوی تعداد زیادی دانه با موهای ابریشمی است. این گیاه در بسیاری از مناطق ایران کاشته می‌شود و در برخی نواحی نیز به صورت خودرو یافت می‌شود.

ازدیاد و تکثیر گیاه خرزهره:

بذرها در اواخر پاییز بعد از یک دوره سرما که باعث می‌شود غلاف بذرها باز شود جمع آوری می‌شوند. سپس بلافاصله بذرها با مالش بر روی غربال‌های سیمی جدا شده و بعد کاشته می‌شوند. جوانه زنی در عرض 3 – 2 هفته انجام خواهد شد. قلمه‌های نیمه خشبی تهیه شده در تابستان در شرایط مه افشانی ریشه دار خواهندشد. روش دیگر خوابانید ساده می‌باشد.

توضیحات در مورد گیاه و شرایط نگهداری آن:

خاک
به خاکی با زهکشی مناسب نیاز دارد. در گیاهان جوان هنگامی که دیدید ریشه‌ها از منافذ انتهایی گلدان خارج شده اند، باید گلدان را تعویض نمایید. ولی گیاه بالغ تعویض مکرر گلدان را دوست ندارد. در صورت کمبود مواد غذایی، گیاه رشد چندانی نخواهد داشت و برگ‌ها نیز ضعیف و رنگ پریده و گل‌ها ریز می‌شوند و یا گلدهی متوقف می‌شود.
مصرف ماهانه کود محلول گیاهان آپارتمانی این مشکل را برطرف می‌کند.

روشهای ازدیاد و تکثیر:

تکثیر
به دو طریق قلمه چوب نیمه سخت و بذر تکثیر می‌شود.
در بهار و تابستان و بعد از اتمام گلدهی قلمه ای به طول 15 سانت را انتخاب، برگ‌های پایینی را حذف و در آب ریشه دار نمایید.
می توانید 10 سانت از قلمه را در بستری از پیت موس و پرلیت مرطوب فرو کرده و هنگامی که طول ریشه‌ها به 3 سانت رسید به گلدان اصلی منتقل نمایید.
بذر خرزهره برای جوانه زنی نیاز به نور و دمای 20درجه دارد. بنابراین بذرها را در بستری سبک با زهکشی خوب و خیلی سطحی بکارید. جوانه زنی بذرها یکماه طول می‌کشد

نور
خرزهره گیاهی آفتاب دوست است و به حداقل 6 ساعت آفتاب مستقیم در روز نیاز دارد. در مناطقی که تابستان‌های بسیار داغ دارند، توصیه می‌شود که آن را در مکانی نیمه سایه بکارند تا از آفتاب سوزان بعدازظهر در امان بماند. نور کم محیط منجر به کاهش گلدهی و کم رنگ شدن گل‌ها می‌شود.

هرس خرزهره به شکل بوته

اگر می‌خواهید که گیاه شما حالت بوته ای داشته باشد، چند ساقه مسن را تا نزدیکی سطح خاک قطع کنید تا شاخه‌های جوان که که گل‌های بیشتری تولید می‌کنند، رشد کنند. اگر در بهار اقدام به هرس نمایید، رشد شاخه‌های جدید تحریک و گیاه در تابستان گلدهی بیشتری خواهد داشت.

در تابستان و پس از اتمام گلدهی نیز برای جلوگیری از بلند شدن بیش از اندازه شاخه ها، اقدام به سرزنی نموده و شاخه‌ها را کوتاه کنید. برای جلوگیری از شلوغ شدن مرکز گیاه نیز می‌توانید پاجوش‌ها را کوتاه کنید.

هرس خرزهره به شکل درختچه

اگر می‌خواهید گیاهچه ای بلند با چند ساقه اصلی داشته باشید، همه ساقه‌ها را بجز ساقه اصلی قطع کرده و برگسار قسمت پایین ساقه اصلی را نیز حذف نمایید. برای متراکم تر شدن تاج گیاه، انتهای ساقه‌های بالایی را سرزنی کرده تا رشد شاخه‌های جانبی بالایی تحریک شده و شاخه‌های جانبی پایینی را قطع کنید.

درختچه یا درخت کوچک همیشه سبز و بومی نواحی نیمه گرمسیری جنوب شرق آسیاست. برگ‌های آن شباهت زیادی به برگ‌های درخت زیتون دارد.

پوسته ساقه‌های بالغ خاکستری است، ولی ساقه‌های یکساله سبز_زرد هستند. در طی فصل تابستان خوشه‌های نه چندان معطر گل به رنگ قرمز، کرم، صورتی، نارنجی، سفید، زرد و بنفش در انتهای ساقه تشکیل می‌شود. میوه آن به شکل کپسول هایی است که حاوی بذر می‌باشد. به دلیل داشتن ترکیبات سمی در اندام‌های هوایی آن، بخصوص در برگ ها، توصیه می‌شود که در دسترس کودکان و حیوانات نباشد.

هرس خرزهره به شکل درخت تک تنه

اگر خواستید که گیاه شما تنها یک تنه داشته باشد، تمام شاخه‌ها بجز قوی ترین آنها را قطع نمایید. اتتهای شاخه باقیمانده را نیز قطع کنید تا رشد شاخه‌های جانبی تحریک شده و گیاه تاجی پر و انبوه داشته باشد. در این روش ارتفاع گیاه بستگی دارد به اینکه چه طولی از قسمت پایین تنه را از شاخه‌های جانبی خالی کنیم. همچنین در این روش گیاه نیاز به قیم دارد تا در اثر سنگینی تاج گیاه، تنه اصلی نشکند.

آفات و بیماریها و عوارض خرزهره

در آب و هوای گرم شته‌ها ممکن است گیاه را مورد حمله قرار دهند. شپشک‌ها هم با تغذیه از شیره گیاه، به آن آسیب زده و گیاه را ضعیف می‌کنند. لاروهای حشرات نیز از برگ‌های گیاه تغذیه می‌کنند. حشره سپردار نیز گاهی درپشت برگ‌ها پنهان شده و از شیره گیاه تغذیه می‌کند. برای مبارزه با این آفات باید از سموم سیستمیک که شیره گیاه را سمی می‌کند، استفاده نمود.

از بیماری‌ها می‌توان به بیماری گال اشاره کرد که موجب ایجاد گال بر روی قسمت چوبی گیاه شده و یا باعث رشد برگ‌های زیاد از یک نقطه روی ساقه می‌شود. (جاروی جادوگر) برای درمان باید ساقه را از 15 سانت زیر قسمت بیمار قطع کنید تا بیماری به سایر قسمت‌ها سرایت نکند.

در بیماری سوختگی برگ باکتریایی، حاشیه و نوک برگ‌ها سوخته و قهوه ای می‌شوند. برای درمان این بیماری سم خاصی وجود ندارد و باید ساقه را از 40_30 سانت پایین تر از قسمت آلوده قطع کنید.