درختچه داز یا نخل ایرانی (نگهداری + پرورش)

خصوصیات گیاه شناسی درختچه داز

گیاه داز، نخلی درختچه مانند و پاکوتاه، با چندین ساقه فرعی و یک تنه اصلی است. ساقه‌ها به کندی رشد کرده و اغلب رشدشان به طور همزمان می‌باشد. این ساقه‌ها به یک تا دو متر طول می‌رسند. این نخل از جمله نخل‌های بادبزنی به شمار می‌آید که دارای برگ‌های طویل، دمبرگ هایی بدون خار و برگچه هایی که شکل بادبزن را ایجاد می‌کنند، می‌باشد. هر برگ دارای 20 تا 30 برگچه به طول 12 تا 30 سانتیمتر است. رنگ برگ‌ها به رنگ سبز مایل به زرد، سبز – آبی تا سبز – خاکستری است.

گل‌ها در گل آذین‌های خوشه ای، طویل به طول بیش از 3 متر و در انتهای ساقه‌ها ظاهر خواهند شد. این گیاه معمولاً دوپایه بوده که گل‌های نر و ماده به صورت جدا از هم و روی پایه‌های جداگانه ای تشکیل می‌شوند. میوه‌ها به رنگ قهوه ای و از نوع شفت می‌باشند. ساقه‌های فرعی این گیاه مونوکارپیک هستند. بدین معنی که این ساقه‌ها پس از گلدهی از بین خواهند رفت. در این صورت گیاه رشد خود را با تولید جوانه‌های ساقه ای جدید و تولید ساقه‌های گلدهنده جدید ادامه می‌دهد.

کاربردها:

داز در ایرافشان، سراوان، ایرانشهر و بیشه‌های انبوه به ویژه در بستر رودخانه‌ها می‌روید. داز یکی از چهار هزار نوع نخل جهان است که برای تزیین بکار می‌رود. در مکران ایران، داز چندین نوع است که مردم بومی آن را از برگ آن، استحکام و نوع آن را تشخیص می‌دهند.

میوه درخت داز در شهریور ماه می‌رسد که به آن کونَل می‌گویند و دارای مزه ای شیرین و مانند خرمالو قدری گس می‌باشد.

از برگ این درخت وسایل و ابزار حصیری مختلفی در 98 قلم تهیه می‌کنند، از جمله پَربُند که ریسمانی کلفت و محکم برای بالا رفتن از درختان خرما است. چیلِک یا هُژبُر که به عنوان ریسمان از آن استفاده می‌کنند و کَتِل که ظرفی است برای جاسازی خرما با فشار و برای جلوگیری از کرم زدگی و نمازی که جانمازی حصیری است از دیگر فراورده‌های دازی هستند.

از دانه‌های گرد آن نیز در تهیه تسبیح استفاده می‌کنند.

گیاه داز در جنوب ایران از جهت استفاده آن در تولید پای افزار، سفره، ریسمان و … نیز در سطح محلی روستایی کاربرد دارد.

شرایط محیط رشد درختچه داز

این گیاه یکی از انواع نخل‌های مقاوم به سرما می‌باشد که می‌تواند دمای تا کمتر از منفی 12 درجه سانتیگراد را تحمل کند، اگرچه برای رشد بهتر تابستان‌های بسیار گرم را ترجیح می‌دهد.

گیاه داز به صورت درختچه در بخش وسیعی از اراضی آبراهه ای استان‌های سیستان و بلوچستان تا هرمزگان پراکنش دارد. وسعت این جامعه گیاهی تنها در استان سیستان و بلوچستان به بالغ بر 300000 هکتار می‌رسد.

توضیحات:

این درخت در زندگی مردم منطقه نقش به سزایی دارد و استفاده از مصنوعات درخت داز به مناطق روستایی و عشایری منحصر شده و ا از آن در مناطق شهری فقط برای مصارف تزئینی استفاده می‌شود.

روستائیان و عشایر منطقه از برگ‌های درخت داز انواع سبد ، حصیر و زیر انداز ، کَپر، کفش و طناب می‌سازند. سرسبز بودن این درخت در طول سال این فرصت را به مردم منطقه می‌دهد تا برای ساخت انواع مصنوعات همواره به برگ‌های سبز و تازه داز دسترسی داشته باشند.

دهواری کارشناس میراث فرهنگی ، گردشگری و صنایع دستی سراوان می‌گوید آموزش بافت انواع مصنوعات درخت داز در منطقه از نسل‌های گذشته به نسل‌های کنونی منتقل شده و کودکان نیز این آموزش‌ها را از بزرگترها می‌آموزند.

هنوز هم زیرانداز اغلب خانه‌های روستایی و عشایری بلوچستان ، از حصیرهای بافته شده این درخت است.

مردم این مناطق هنوز در فصول گرم سال از پاپوش‌های ساخته شده از درخت داز که درزبان محلی به آن “سَواس” گفته می‌شود استفاده می‌کنند و این پاپوش موجب خنک نگه داشتن پاها در گرمای سوزان منطقه می‌شود.

همچنین سبدهای بافته شده از درخت داز برای حمل و نگهداری کالاها بسیار کاربرد دارد . نوعی سبد هم از درخت داز بافته می‌شود که در زبان محلی به آن ” سُند ” می‌گویند. سند در نخلستان‌های منطقه کاربرد فراوانی دارد. نخلداران، خوشه‌های خرما را قبل از برداشت داخل سند قرار می‌دهند تا از گزند حشرات و پرندگان و گردو غبار در امان بمانند.

همچنین برای این که خوشه‌های خرما بر اثر سنگین شدن از خوشه‌ها جدا نشوند نیازمند تکیه گاهی هستند که کشاورزان ،خوشه‌های خرما را با طناب هایی به شاخه‌ها می‌بندند ، این طناب از درختان داز بافته می‌شود. برای بالا رفتن از درختان خرما هم به ریسمان هایی مقاوم و محکم نیاز است که این ریسمان‌ها هم از برگ‌های درختان داز ساخته می‌شود و تمامی کشاورزان ترجیح می‌دهند از طناب‌های بافته شده از درختان داز استفاده کنند و این طناب‌ها در مقابل گرمای سوزان منطقه دچار پوسیدگی نمی شود.

در واقع مصنوعات درخت داز را می‌توان به وسعت 38هزار و 551 هکتار نخلستان‌های بارور استان مشاهده کرد که از این بابت سودی هم عاید بافندگان می‌گردد. برخی از صنعتگران منطقه علاوه بر ساخت موارد کاربردی ، از شاخ و برگ داز وسائل تزئینی مانند قاب ، دستبند، سبد و جعبه‌های کوچک و از هسته‌های آ تسبیح می‌سازند که مشتریان خاص خود را دارد.