- گیاه آرتیشو، کنگر فرنگی یا ارده شاهی با نام علمی Cynara scoolymus شناخته میشود این گیاه عمر 1 الی 3 ساله داشته و در انواع خاردار و وحشی نیز پراکنده میباشد.
- اسم این گیاه برگرفته از کلمه ایتالیایی Articiocco گرفته شده است و از خانواده ASTERACEAE کاسنیها جزو گروه سبزیجات میباشد بومی منطقه جنوب اروپا و کناره مدیترانه میباشد و ارتفاع آن بین 1٫5 الی 2 متر رشد میکند.
- قسمت کله گی خوراکی بوده قطری حدود 5 سانتی متر دارد همین قسمت در زمان گل دهی گلهای فوق العاده زیبا به رنگ بنفش میدهد. غنچه این گیاه خوراکی بوده وباید قبل از گل دهی مصرف و بصورت آب پز و سالاد در غذاها استفاده شود همچنین در کشور ایتالیا از این گیاه برای پیتزای چهار فصل استفاده میشود.این گیاه در طب نیز بسیار کاربرد دارد و بصورت آمپول یا قطره بنام کوفیتول استفاده میشود
- این گیاه علفی، چندساله و یکی از فراوان ترین گیاهان مناطق کو هستانی و استیپی ایران میباشد. برگ این گیاه پهن وسیع، چرمی، محکم، با رگبرگهای ضخیم و برجسته و مشبک، کم و بیش شامل بریدگیهای عمیق، قطعات آن در حاشیه دارای دندانههای سخت خاری شده، پایینیها در قاعده باریک، ساقه ایها بدون دمبرگ و تقریباً ممتد و کشیده بر روی ساقه، بالاییها در برگیرنده کپه و بلندتر از آن برگها شیرابه دار و متقابل شانه ای یا بن رست است.
- ساقه در آن ضخیم، ساده، یا منشعب و با شاخههای کم، کوتاه و به صورت دیهیم است.
- گل صورتی و سبز و زرد و سفید و یا ارغوانی و به صورت مجتمع در کپههای بزرگ متراکم (کپهها دارای هم جنس و لوله ای ( در نمونههای ایرانی) هستند و به طور فشرده در کنار هم به صورت کپههای مرکب قرار دارند). کپهها تخم مرغی پر از خارهای دراز عنابی رنگ میباشد.
- نهنج پوشیده از پولکهای کاهکی است که معمولاً به برگکهای گریبان متصل بوده و چوبی میشوند. گلها دارای رنگهای متنوع اند. خامه پهن و در نیمه بالایی نسبتا پوشیده ازکرکهای ضخیم کوتاه و در انتها دارای دو شاخه کوتاه است. موسم گل اردیبهشت- خرداد است.
- فندقهها زاویه دار، بدون منقار و جقه آنها مرکب از پولکهای کاهکی است. به صورت مجموعه ای با راس تخم مرغی، براکتههای واقع در قاعده کپه های، فرعی، تقریباً ارغوانی – قهوه ای، چرمی، سرنیزه ای، محدب، ناودانی شکل و منتهی به خاری محکم و سخت و بلندتر از گلچهها میباشد. قسمت خوراکی این گیاه، انتهای دمبرگهای جوان آن است و در برخی منابع جوانههای برگ آن قسمت خوراکی میباشد که در زیر خاک روئیده و سفید میشوند.
خواص درمانی کنگر فرنگی :
خواص درمانی کنگر فرنگی که تاکنون شناخته شدهاند عبارتند از:
- ضد تومور: پلی فنلهای آرتیشوی خاردار از رشد سلولهای سرطانی جلوگیری و پتانسیل حمله مجدد را کم میکند.
- ضد افزایش کلسترول خون: در سال 2009 در مطالعه ای نشان داده شد که عصاره برگی آرتیشو میتواند کلسترول خون را کاهش دهد .
- ضد سوء هاضمه و صفرا آور
- مقابله با اکسیداسیون LDL
- مقابله با تنشهای اکسیداتیو
در مطالعه ای نشان داده شد که برگها و دانههای Cynara cardunculus به میزان مشابه و دو برابر گلهای این گیاه دارای ترکیبات پلی فنلی است. چنین وضعیتی درباره فلاونوئیدها و تاننهای این گیاه هم مشاهده شد. علاوه بر این نشان داده شد که برگهای آرتیشوی خاردار رشد پاتوژنهایی مانند Staphylococcus aureus و Escherichia coli را محدود میکند.
در مطالعه دیگری نشان داده شد که میزان پلی فنلها و اسید هیدروسینامیک( hydroxycinnamic acids ) در میان کالتیوارها و همچنین قسمتهای مختلف گیاه متفاوت است که نشاندهنده زمینه مناسب برای انجام مطالعات اصلاح نژادی است.
شرایط نگهداری و پرورش کنگر فرنگی :
آبیاری کنگر فرنگی :
آرتیشو نیاز به آب کافی در طول دوره رویش دارد. رطوبت کم خاک بویژه در زمان تشکیل جوانه باعث کوچک شدن و کاهش تعداد آن میشود. آبیاری زیاد باعث پوسیدگی ریشه میشود. دفع علفهای هرز باید پس از آبیاری انجام گیرد و بوته آرتیشو را باید در اواخر پائیز قبل از فرا رسیدن سرما و یخبندان، با مقداری کاه پوشاند و با طناب آنرا بست. بدین ترتیب میتوان گیاه را برای سال بعد حفظ نمود.
خاک مناسب کنگر فرنگی :
اگر کنگر فرنگی در مناطقی با زمستان معتدل کاشته شود به صورت چندساله رشد میکند، بنابراین با توجه به این مساله که گیاه تا 5 سال در منطقه وجود خواهد داشت مکان کاشت را باید انتخاب کرد. بوته کنگر فرنگی میتواند 90 تا 120 سانتی متر طول و 120 سانتی متر عرض داشته باشد.
این گیاه برای رشد به یک خاک سبک، حاصلخیز با زهکشی خوب نیاز دارد. خاکهای لومی شنی ایده آل هستند. قبل از کاشت باید خاک را به عمق 20 سانتی متری با کمپوست مخلوط کرد. در طول تابستان گیاه کنگر فرنگی ممکن است دچار خشکی و پژمردگی شود.
نور مناسب کنگر فرنگی :
کنگر فرنگی باید در یک مکان با آفتاب کامل یا سایه جزیی کاشته شود. گیاه کنگر فرنگی برای جوانه زنی به نور نیاز دارد. و همچنین در طول زمستان نیز خاک اشباع از آب میشود و باعث پوسیدگی ریشه کنگر فرنگی میشود. اضافه کردن کمپوست باعث میشود خاک در طول تابستان مرطوب بماند و در طول زمستان به زهکشی خاک کمک میکند.
دمای مناسب کنگر فرنگی :
دمای مناسب برای جوانه زنی 18 تا 22 درجه سانتی گراد است. بعد از جوانه زنی و بزرگ شدن نهال ها، کنگر فرنگی بهترین رشد را در دمای 24 درجه سانتی گراد در طول روز و دمای 13 درجه سانتی گراد در طول شب دارد. آرتیشو ، گیاه زمستانهای معتدل و تابستانهای خشک میباشد .
این گیاه در مناطقی که دارای سرمای شدید باشند به صورت گیاه یک ساله کاشته میشود ریشه آرتیشو ، به سرما مقاوم بوده ولی قسمت هوائی آن بیش از چند درجه زیر صفر را تحمل نمی کند و دراثر سرمای شدید و یخبندان خشک شده ازبین خواهد رفت .گرمای زیاد نیزموجب بازشدن برگچه هائی که قسمت خوراکی گل را تشکیل میدهند میشود و از مرغوبیت محصول میکاهد .
تکثیر کنگر فرنگی :
تکثیر گیاه از طریق کاشت بذر و پاجوش است .جهت کاشت بذر،ابتدا بذرها در خزانه کاشته شده و زمانی که گیاه برگه شد آن را به محل اصلی منتقل میکنند.به این منظور خزانه را در پائیز زیر و رو کرده خاک آن را نرم میکنند و به مقدار کافی کود حیوانی پوسیده میدهند ( 20 تن در هکتار یا 2 کیلوگرم در متر مربع ) در اوایل بهار روی پشته هایی که از قبل آماده کردهاند و فاصله آنها از یکدیگر 20 تا 25 سانتیمتر باشد به دنبال هم میکارند .پس ازرشد کافی بوتهها را به فاصله 5 سانتیمتراز یکدیگرتُنُک میکنند. بذرآرتیشو، قدرت رویش (قوه نامیه) خود را حدود 5 سال حفظ میکند .
برای تهیه 150 تا 300 بوته آرتیشو حدود 6 تا 12 گرم بذر کافی است که میتوان در 100 متر مربع زمین کاشت .پس از آن که بوتهها به رشد مناسب رسیدند ( حدود یک ماه بعد از کاشت ) آنها را به محل اصلی که قبلا آماده شده است منتقل میسازند .
کاشت کنگرفرنگی در گلدان :
امروزه کاشت سبزیجات درگلدان یکی از روش هایی است که توانسته است در بین مردم جایگاه خود را پیدا کند. آرتیشو نیز جزو سبزیجاتی میباشد که میتوان آن را در گلدان کاشت. در این پاراگراف روش صحیح کاشت کنگر فرنگی در گلدان را بررسی میکنیم.
برای اینکه بتوانید آرتیشوهای درشت و خوشمزه در گلدان تولید کنید حتما گلدان بزرگی انتخاب کرده و از خاکی استفاده کنید که واقعا قوی باشد. برای تقویت خاک از برخی کودهای رایج در منطقه خود استفاده کنید. میزان مواد غذایی لازم برای آرتیشو را در خاک تامین کنید. بدین منظور بذر یا نشای آرتیشو را از مراکز فروش معتبر بذر تهیه کرده و آن را در عمق 2 سانتیمتری بکارید و با مخلوط قارچ کش و آب، آبیاری کنید. دمای مناسب جوانه زنی کلم آرتیشو 15 درجه سانتیگراد میباشد.
بعد از 4 روز بذور آرتیشو جوانه میزنند و بر اساس قدرت و ویژگیهای ظاهری نشاها دو یا سه مورد را حفظ کرده و بقیه را تنک کنید. آرتیشو را در جای گرم و پر نور قرار دهید. آرتیشو عاشق تابش آقتاب مستقیم است. آبیاری منظم را فراموش نکنید.
برداشت و ذخیره سازی کنگر فرنگی :
جوانههای گل در اوایل تابستان در بالای ساقهها که از مرکز گیاه صعود میکنند، تشکیل میشوند . هر ساقه چندین جوانه گل تشکیل میدهد و بالاترین جوانه زودتر رسیده میشود. جوانههای گل زمانی قابل برداشت هستند که کاملا سفت شده باشند و قطر آنها حداقل 7 سانتی متر شده باشد. اگر جوانههای خیلی دیر برداشت شوند، جوانه شروع به باز شدن میکند و لطافت خود را از دست میدهد و سخت و چوبی میشود. جوانههای کاملا باز غیر قابل خوردن هستند اما یک گل بنفش بزرگ و جذاب تولید میکنند.
آفات و بیماریهای کنگر فرنگی :
حلزونها میتوانند به کنگر فرنگی آسیب برسانند و برگهای جوان گیاه را از بین ببرند و قارچها هم باعث ایجاد سوختگی روی برگهای مسن تر میشوند. حلزونها را میتوان به وسیله طعمه و یا تله به دام انداخت. اگر فقط چند برگ توسط قارچ دچار سوختگی شده باشد میتوان آنها را از بوته جدا کرد ولی اگر میزان آلودگی زیاد باشد باید از قارچ کش مانند قارچ کشهای حاوی روغن چریش استفاده کرد.
.
منبع: ساعدنیوز | https://saednews.com
مجله گل و گیاه
