ساختمان برگ از يك دمبرگ اصلي و يك برگ در انتها تشكيل يافته است. دمبرگها و برگها متناوب و پوشيده از كرك مي باشد. لبه هاي برگ داراي بريدگي هايي بوده كه به برگ يك حالت پنج هاي مي دهد مخصوصاً در جنس پلارگونيم در اثر مالش برگها بوي مليحي استشمام مي شود كه مربوط به اسانس آن میباشد. ساقه از محل قاعده داراي انشعابات زيادي مي باشد. كه ارتفاع گياه را تعيين مي كند كه به 90 – 70 سانتی متر میرسد. گلها نر و ماده منظم شامل پنج كاسبرگ آزاد يا متصل بهم در قاعده و پنج گلبرگ مي باشد. مادگي از پنج برچه تشكيل مي يابد كه در هر يك 10 – 1 تخمك جاي دارد. تخمدان آنها پس از رسيدن به ميوه خشكي تبديل مي شود. گلها به رنگ بنفش, قرمز و صورتي ظاهر مي شود .
مشخصات اسانس شمعدانی اژدر :
مواد تشكيل دهنده روغن فرار ژرانيوم شامل ژرانيول, سيترونلال, لينئول, ترينئون و الكها مي باشد. اسانس آن كمي شبيه اسانس گل رز مي باشد. داراي رنگ سبز روشن مي باشد. اين اسانس خصوصاً موقعي ارزشمند است كه محتوي مقادير بيتشري سيترونلال باشد. با رفع دي متيل سولفايد از اسانس ژرانيوم بوسيله ماندن و كهنه شدن يا بوسيله خروج هوا بوي اسانس عموماً بهتر مي شود. براي افزايش خصوصيات فيزيكوشيميايي اسانس بايد آنها را در ظرف دربسته و دور از نور به مدت يك سال نگهداري نمود. بسته بندي نادرست خصوصاً براي مدت طولاني و در ظروف نيمه پر و در مكاني با آب و هواي گرم باعث تغييرات در كيفيت اسانس مي شود. نگهداري اسانس تحت شرايط كنترل شده بوي اسانس را اصلاح مي كند. اسانس هاي تقطير شده بويي شبيه بوي گياه اصلي را دارند ولي بعد از يك تا دو سال بوي قوي تر و يكدست تري پيدا مي كند. از اسانس ژرانيوم و پلارگونيوم درصنعت عطرسازي و ساخت لوازم آرايشي استفاده مي شود.
ترکیبات اسانس: متیل اوژنول، فنچون، لیمونن، فلاونول (مایریستین، گوارستین و کامپفرول)، پروانتوسیانید، اسید الاژیک و الاژیتانیین
خواص اسانس: آرامبخش، اشتها آور، ضد افسردگی، مناسب امراض پوستی، طعم دهنده و عطری
خواص درمانی شمعدانی اژدر :
شمعدانی آرام بخش و ضدافسردگی است و خواص گندزدایی و ضد عفونی کنندگی، کاهش تورم و کنترل خونریزی دارد. تمام اعضای گیاه، قابض هستند. در مصرف داخلی برای درمان دردهای قبل از قاعدگی و مشکلات یائسگی، تهوع و دل آشوبه، التهاب لوزهها و ضعف گردش خون به کار میرود. در استعمال خارجی برای درمان جوشهای غرور جوانی، بواسیر، اگزما، سوختگی ها، کچلی و شپش مصرف میشود. از برگهای آن به حالت تازه در تمام طول سال میتوان استفاده کرد. اسانس (روغن فرار) استخراج شده از برگهای آن برای عطر درمانی به کار میرود
اسانس ژرانیوم، ضدعفونی کننده و ضد تب است. در عطرسازی و تهیهی گرد دندان، پمادها و فرآوردههای زیبایی مصرف میشود. شمعدانی عطری برای پوست هایی که نقاط چرب دارند ارزشمند است. بنابراین بسیاری از شرکتهای تولید مواد آرایشی و بهداشتی از عصارهی گیاه برای تولید محصولات مختلف از جمله کرمها و لوسیونها بهره میبرند. ژرانیوم از تیره گیاهان معطر، ضد درد، ضد اضطراب، ضد افسردگی، مسکن و آرام بخش است.
شرایط آب و هوایی موردنیاز پرورش شمعدانی معطر :
ژرانيوم و پلارگونيم گياهاني هستند طالب آب و هواي گرم همراه با آب فراوان كه در ارتفاعات 1200 – 400 متر كشت مي شوند. در اين شرايط هوا نبايد مرطوب باشد چون باعث بيماري زنگ شده و باعث ريزش برگها مي شود كه خود مستقيماً در ميزان اسانس تأثير مي گذارد, همچنين هواي خيلي خشك همراه با باد هاي گرم باعث كاهش ميزان اسانس مي شود. در مناطقي كه شرايط آب و هوايي گرم داشته و متوسط درجه حرارت در زمستان به 8 – 5 درجه سانتي گراد بالاي صفر مي رسد و در زمستان يخبندان وجود ندارد ژرانيوم و پلارگونيوم به صورت چند ساله كشت مي شوند و يك نوبت كشت براي 6 – 5 سال كافي بوده و بعد از سال ششم به علت كاهش ميزان اسانس بايد تجديد كشت شوند.
در مناطق گرمسير كه گياه به صورت چند ساله كشت مي شود در اثر گرماي شديد برگها به طرف پايين افتاده و ميزان اسانس كاهش پيدا مي كند اما خود گياه نسبت به شرايط مقاوم است. به علت حساسيت گياه پلارگونيم و ژرانيوم به درجه حرارت هاي پايين كمتر از 2 درجه سانتي گراد كه باعث از بين رفتن گياه مي شوند در مناطق معتدل و سردسير به صورت گياه يك ساله كشت مي شوند. در مناطقي كه زمستان هاي ملايم دارد مي توان با پوششي از كود پوسيده و خاك برگ پس از آخرين برداشت ريشهها را براي سال بعد محافظت نمود.
خاک مناسب شمعدانی اژدر :
به طور كلي شمعداني نسبت به نوع خاك حساسيت نشان مي دهد. كشت آن در خاك هاي لومي با زهكشي مناسب ایده آل مي باشد . اگر خاك حاصلخيز مملو از مواد آلي و هوموس باشد از خود عكس العمل مثبت نشان مي دهد. پلارگونيوم و ژرانيوم در خاكي با خلل و فرج كه رطوبت در فصل زمستان و در فصل بارندگي در خود نگه ندارد رشد مي كند. خاك هاي رسي كه باعث ماندن آب در زمين شد باعث پوسيدگي ريشه شود و عدم زهكشي آب و ماندن آن در خاك باعث يخبندان شده و ريشهها صدمه مي بينند. خاك هاي رسي و آهكي باعث كاهش ميزان اساني مي شوند. خاك هاي ماسه و سبك با مواد غذايي فراوان بيشترين نتيجه را مي دهد.
ميزان اسانس در اثر خشكي خاك كاهش مي بايد اما كيفيت اسانس نسبت به گياهاني كه مرتبا آبياري مي شوند بهتراست. خاك هاي سبك ميزان اسانس بيشتري نسبت به خاكهاي سنگين (رسي) دارند. پی اچ خاک بین 8 -7 برای این گیاه مناسب میباشد.
کاشت شمعدانی اژدر :
با توجه به نكاتي كه در قسمت شرايط خاك گفته شد زمين كشت را انتخاب كرده زمين بايد آفتاب گير و بدور از سايه درختان و احيانا ساختمان باشد. شمعداني به نور مستقيم آفتاب نياز فراوان دارد و در شرايط نور كافي ميزان اسانس افزايش مي يابد. همچنين آب تحت الارضي نبايد بالا باشد چون باعث پوسيدگي ريشه مي شود. براي تهيه زمين بعد از مطالعات مقدماتي شامل تعيين بافت خاك, تعيين پی اچ و تجزيه و آناليز مواد موجود اقدام به تهيه زمين مي نماييم. در صورت فقر غذايي زمين بايد مواد غذايي لازم شامل كود دامي و كودهاي شيميايي فسفاته و پتاسه را به خاك اضافه نموده و عمليات شخم در پاييز انجام گرفته تا دوباره به محض مساعد شدن شرايط آب و هوايي زمين جهت كشت آماده باشد. عمق شخم 30 – 25 بوده و پس از آن جهت خردكردن كلوخهها و از بين بردن بقاياي علف هاي هرز و مخلوط نمودن كود با خاك يك نوبت ديسك زده تا زمين كاملا آماده شود.
تکثیر شمعدانی اژدر :
تكثير شمعداني بيشتر توسط قلمه صورت مي گيرد. در مناطق سردسير با زمستان هاي سرد كه نمي توان گياه اصلي را براي چندين سال در زمين نگهداري نمود. اقدام به تهيه خزانه در گلخانه با شرايط حرارت و رطوبت قابل كنترل مي نماييم. براي تكثير ابتدا بيشتر كشت مناسب كه مخلوطي از دو سوم ماسه و یک سوم خاک برگ پوسیده (هوموس) را آماده مي نماييم. و آنرا به قطعات با اندازه مناسب تقسيم نمود تا عمليات آبياري و وجين و ساير موارد نگهداري قابل كنترل باشد. سپس در داخل خزانه به فاصله 3 – 2 سانتی متر قلمهها را كشت مي نماييم بدين ترتيب كه با فرو بردن ميخك هايي گودالي در زمين به عمق 6 – 5 سانتی متر ايجاد نموده به نحوي كه دو سوم قلمه داخل ماسه قرار گیرد. پس از كاشت آنها را آبياري مي نماييم. در ابتداي امر بايد از نور مستقيم آفتاب محافظت شوند براي اين كار مي توان از حصير يا شاخ و برگ درختان به عنوان سايه بان استفاده نمود. آبياري در ابتداي امر بايد با فاصله نزديك و حجم كم صورت گيرد. زيرا آبياري زياد باعث پوسيدگي ريشه مي شود. اين روال تا ريشه دار شدن قلمهها ادامه دارد و پس از ريشه دار شدن قلمهها فاصله آبياري بيشتر مي شود. به نحوي كه گاهي فاصله آبياري به دو هفته مي رسد. پس از حدود 60 – 45روز كه قلمهها ريشه دار شدند و در اين مدت بايد شرايط رطوبت و حرارت تحت كنترل بوده و در حداقل ميزان خود بوده تا از رشد رويشي قلمهها جلوگيري شود. زيرا در فضاي كم در رقابت براي جذب نور بوده و قلمهها حالت علفي بخود پيدا مي كنند و در موقع انتقال ايجاد مشكل مي نمايد. در طول دوره نگهداري عمل تهويه بايد صورت گيرد زيرا رطوبت بالا در اين مدت باعث بيماري زنگ مي شود و برگها زرد شده و ريزش مي كنند. در طول مدت نگهداري رطوبت در روز كمتر از 40 درصد و در شب بيشتر از 80 درصد نباید باشد. زمان تهيه قلمه زماني است كه رشد رويشي گياه اصلي متوقف شده است. در اين مدت از ساقه هايي كه نه زياد علفي و نه زياد چوبي باشند اقدام به تهيه قلمه مي نماييم. قلمهها بايد 3 – 2 جوانه و 20 – 15 سانتی متر داشته باشند. لازم است جهت كاهش تبخير و تعرق برگها قلمه حذف شوند وجود یك عدد برگ در انتهاي قلمه بلامانع است.
انتهاي قلمه كه در زمين قرار مي گيرد بايد مورب بريده شود تا سطح جذب و سطح تماس با خاك افزايش پيدا كرده و اين امر در ريشه دهي آن كمك مي كند. همچنين بهتر است عمل برش از زير يك جوانه برگ صورت گيرد. و اين عمل بايد با وسيله تيزي مانند قيچي باغباني بايستي صورت گرفته تا به جوانه آسيبي وارد نشود. قلمه هاي گرفته شده نبايد در معرض نور خورشيد قرار گيرند زيرا رطوبت خود را از دست مي دهند. در صورت رشد بيش از حد قلمهها اقدام به حذف جوانه انتهايي جهت جلوگيري از رشد مي نماييم. درجه حرارت در طول دوره نگهداري نبايد از 20 درجه سانتي گراد بالاتر رفته و به علت طولاني بودن دوره نگهداري كه گاهاً به 7 – 6 ماه ميرسد بايد درجه حرارت پس از ريشه دهي در حداقل دماي ممكن نگهداري شود. اما از 5 – 3 درجه سانتي گراد كمتر نشود. در بهار بعد از برطرف شدن سرماي بهاره و خطر يخبندان مي توان قلمه هاي ريشه دار را به زمين اصلي منتقل نمود. در اين صورت با وسيله اي مانند بيل قلمهها را از قسمت زيرين به نحوي از بستر خارج مي نماييم كه آسيبي به ريشهها وارد نشود و سريعاً به محل كشت منتقل مي كنيم. اگر چنانچه فاصله محل خزانه تا محل كشت اصلي زياد باشد بايد قلمهها را در جعبه هاي مخصوصي بسته بندي نمود و جهت كشت ارسا ل نمود. قلمهها را در زمين اصلي روي خطوطي كه فاصله آنها 100 – 90 سانتی متر و در هر هکتار 30 – 28 هزار قلمه و فاصله دو بوته 40 – 30 سانتی متر باشد کشت مینماییم. سعي شود در هنگام كشت پاي بوتهها فشرده شود تا هواي آن خارج شده و از خشك شدن ريشهها جلوگيري شود. بعد از كشت بايد اولين آبياري صورت گيرد. بعد از كشت قلمه هاي يك ركود نسبي مشاهده مي شود كه در اين حالت با يك تغذيه كودي به موقع مي توان به رفع اين حالت اقدام نمود.
آبیاری شمعدانی اژدر :
آبياري (نياز آبي) شمعداني پلارگونيم و ژرانيوم از نظر احتياج به آب فوق العاده حساس مي باشد. اگر آبياري صحيح صورت گيرد سريعاً توسعه مي يابد و در مناطق گرمسير در يكسال مي توان دو نوبت برداشت نمود. آبياري يكي از فاكتورهاي مهم در كشت پلارگونيم و ژرانيوم مي باشد. بدون آب ممكن است در اثر آب و هواي خشك گياه از بين برود. شرايط كشاورزي به طور عمومي تا ثير قابل توجهي بر روي كيفيت اسانس دارد. در صورتيكه شرايط خشكي ايجاد شده و ادامه داشته باشد رشد گياه به تأخير مي افتد. فاصله آبياري قبل از خشك شدن سطح خاك بمدت 3 روز مي باشد. مقدار آب و مراحل آبياري در كشت بستگي به خشكي محيط و جنس زمين دارد. موقع آبياري را از روي علائم ظاهري بوتهها و تغيير رنگ شاخ و برگ به رنگ سبز تيره مي توان تشخيص داد. در كشت تحت سيستم آبياري قطره اي كه در دو طرف خطوط لوله فرعي به فاصله 50 سانتی متر از یکدیگر و فاصله بوتهها 40 – 30 سانتی متر ارتفاع گیاه حدود 60 – 40 سانتی متر رسیده بود. میزان اسانس آن 14/0 درصد بوده است.
آبياري م يتواند به طرق مختلف انجام گيرد. مانند آبياري فاروئي يا شياري كه در اين صورت بوتهها در قسمت روي پشتهها قرار گرفته و بدون اينكه آب مستقيماً با ساقهها در تماس باشد آبياري مي شود. و بخاطر اينكه ژرانيوم و مخصوصاً پلارگونيوم به بوته ميري حساس مي باشند روش مناسبي است. زيرا اسپورهاي قارچها و نماتد در اثر شناور شدن در آب خود را به گياه مي رسانند و باعث آلودگي گياه مي شوند. روش آبياري قطره اي داراي محاسني چون عملكرد مناسب و صرفه جويي در مصرف آب و كنترل علفها مي باشد.
کود دهي شمعدانی اژدر :
در هنگام تهيه زمين ميزان 30 – 20 تن كود دامي پوسيده در هكتار پخش نموده و با خاك مخلوط مي نماييم. همچنين ميزان 200 كيلو در هكتار كود فسفات آمونيم را همراه باشخم پاييزه با خاك مخلوط مي نماييم. علت اين امر اين است كه اگر چنانچه در ابتداي كشت اقدام به اين عمل نماييم در ابتداي رشد گياه نخواهد توانست از اين كود استفاده كند. كود اوره در طي دوران رشد در صورت مشاهده علائم زردي ناشي از كمبود ازت به ميزان 200 – 150 کیلو در هکتار هكتار داده مي شود و نيازي به مخلوط كردن با خاك نمي باشد. در طول دوره رشد 3 – 2 نوبت باید کود سرک اضافه نمود. البته ميزان نيازكودي گياه با توجه به جنس خاك و ميزان مواد آلي آن متفاوت است.
آفات و بیماریهای شمعدانی اژدر :
تعدادي از بيماري هاي گياهي بر روي تيره شمعداني فعاليت مي كنند. عوامل مهم بيماري زا در شمعداني قارچ ها, باكتري ها, و نماتدها مي باشند. براي كنترل آنها با استفاده از روش هاي شيميايي, اجراي تناوب زراعي, رعايت نكات صحيح بهداشتي زراعي تأمين حاصلخيزي خاك, شرايط آبياري مطلوب, از بين بردن بوته هاي آلوده و باقيمانده گياهان و كنترل علفهاي هرز در كنترل عوامل بيماريزا مؤثر ميباشد. از بيماريهاي قارچي مي توان به موارد ذيل اشاره نمود.
بيماري پوسيدگي ريشه
قارچ هاي مختلفي نظير پي تيوم، فوزاریوم، فیتوفترا سبب پوسیدگی ريشه و گاهاً بوتهها مي شوند. اين قارچها اكثراً خاكزي بوده و از طريق هوا نيز قابل انتشار مي باشند. تناوبهاي زراعي مناسب, بيشتر كردن فاصله آبياري جهت كاهش رطوبت و سيستم آبياري مطلوب جهت جلوگيري از تماس مستقيم آب با گياه از راههاي مبارزه با آن م يباشد و در صورت مشاهده آلودگي حذف بوته هاي آلوده راه مؤثري مي باشد. از جمله عوامل پوسيدگي ريشه مي توان به نماتد اشاره نمود كه باعث پوسيدگي ريشه مي شود و بوته هاي آلوده حالت سبز خشك به خود مي گيرند و ريشهها حالت قهوه ای و مغز ساقهها نيز حالت قهوه اي به خود مي گيرد. از جمله بيماري هاي ديگر كه رطوبت زياد باعث بوجود آمدن آن مي شود مي توان به زنگ اشاره نمود. اين بيماري بيشتر در خزانه كه تراكم بيشتر و در گلخانه هاكه رطوبت زياد مي باشد قابل مشاهده است. زيرا قارچها كاملاً رطوبت پسند بوده و تحت شرايط مرطوب خساراتي را بوجود مي آورند. علائم بيماري به صورت جوش هايي با نقاط قرمز كوچك كه بعداً قهو ه اي تيره مي شوند روي برگها ظاهر مي شوند. برگ هاي مبتلا زرد و سپس قهوه اي و خشك شده و در صورت ادامه آلودگي ريزش مي كنند. كاهش رطوبت با تهويه مناسب در گلخانه ها, رعايت فواصل آبياري و كاهش تراكم بوتهها در جلوگيري از بروز اين بيماري مؤثر مي باشد.
برداشت شمعدانی اژدر :
با توجه به اينكه مصرف پلارگونيوم و ژرانيوم به طور اخص در تهيه اسانس مي باشد. لذا زمان برداشت بايد موقعي باشد كه حداكثر اسانس را بتوان از حجم معيني از گياه بدست آورد. برداشت هنگامي صورت مي گيرد كه گياه حداكثر رشد رويشي را نموده و در حال شكوفه كردن است. در مناطق سردسير و معتدل ممكن است يك چين كامل و يا احياناً دو چين در سال برداشت شود ولي در مناطق گرمسير چندين چيندر سال برداشت صورت مي گيرد. اولين برداشت ممكن است 6 ماه بعد از انتقال قلمهها به زمين اصلي صورت گيرد كه اين مدت بستگي به شرايط آب و هوايي و تغذيه اي دارد. برداشت دوم بستگي دارد به رشد برگ هاي جديد كه قبل از رسيدن سرما بايد برداشت صورت گيرد. برداشت با دست و بوسيله داس هاي مخصوصي انجام مي گيرد. در هنگام برداشت چنانچه به عنوان گياه يك ساله كشت مي شود از محل قاعده ساقه عمل برش صورت مي گيرد و در صورتي كه به صورت چند ساله باشد از بالاي ساقه برداشت صورت گيرد تا جوانه هاي كافي براي رشد بعدي وجود داشته باشد. در بعضي مناطق كه دو چين برداشت صورت مي گيرد 70 % اسانس مربوط به برداشت اول و 30 % مربوط به برداشت دوم مي باشد. اولين برداشت داراي بيشترين اسانس و بهترين كيفيت مي باشد. مزارع كهنه ميزان اسانس كمتري نسبت به مزارع نو دارند.
نگهداری:
مراقبت از گیاه شمعدانی عطری بسیار ساده است؛ شما میتوانید آنرا در گلدان داخل و یا بیرون از خانه پرورش دهید. این گیاه به نور زیاد و خاک و آبیاری معمولی احتیاج دارد. از اینکه شمعدانی شما دسترسی کافی به نور در طول روز داشته باشد اطمینان حاصل کنید. کمبود نور موجب قد کشیدن بیش از اندازه ساقهها و کم پشت و پراکنده شدن بوته خواهد شد. میتوانید در این صورت برای تشویق بیشتر گیاه به پرپشت تر شدن، شاخههای بلند آن را هرس کنید. شاخههای هرس شده را هم میتوانید به صورت قلمه مجددا در گلدان بکارید. خاک گلدان میبایست دارای زهکشی مناسبی باشد در غیر این صورت ریشه گیاه دچار پوسیدگی میشود.
منبع: ساعدنیوز | https://saednews.com
مجله گل و گیاه
