نحوه پرورش و نگهداری موز (نگهداری + پرورش)

پرورش موز

تاریخچه موز

موزهای خوراکی (Banana) به همراه موزهای پختنی (Plantain)، به جنس Musa تعلق دارند. گونه‌های جنس Musa بومی مناطق گرمسیر آسیا و استرالیا می‌باشند. موزها در سراسر اقیانوس آرام توسط اولین مسافران دریایی حمل شده اند.

کشاورزان جنوب شرق آسیا برای اولین بار موز را اهلی کردند. شواهد اخیر باستان شناسی و زیستی در باتلاق کوک (Kuk Swamp) در غرب مناطق مرتفع استان پاپوآ (Papua) در گینه نو نشان می‌دهد که کشت موز در آن منطقه حداقل به 5000 سال و احتمالا به 8000 سال قبل از میلاد برمی گردد. این احتمال وجود دارد که گونه‌های دیگر Musa بعدها و به طور مستقل در جاهای دیگر جنوب شرقی آسیا اهلی شده باشند.

مناطق مناسب کشت و پرورش موز در دنیا و ایران

موز به رطوبت نسبی هوا بیش از سایر درختان گرمسیری نیاز دارد. رطوبت نسبی مناسب جهت رشد موز 75 تا 85 درصد و کمترین میزان رطوبت نسبی قابل تحمل برای موز 45 درصد می‌باشد. موز در نواحی هم سطح دریا تا ارتفاع 1500 متر در نواحی گرمسیری رشد مناسبی دارد. وزش باد شدید به دلیل پاره کردن برگ ها، شکستن ساقه و از ریشه درآوردن گیاه، یکی از محدودیت‌های کشت موز بخصوص برای ارقام پابلند است. برای ارقام پابلند سرعت باد نبایستی بیش از 40 کیلومتر در ساعت و برای ارقام پاکوتاه نبایستی بیش از 70 کیلومتر بر ساعت باشد.

موز به رطوبت و نور کافی خورشید (علی رغم مقاوم بودن به 50% سایه) نیز نیاز دارد. مناطق جنوبی بلوچستان ایران یکی از مهمترین مناطق مستعد پرورش موز محسوب می‌شوند چراکه نور، رطوبت و گرمای کافی در این مناطق به خوبی وجود دارد.

در ایران کشت و پرورش موز در نواحی جنوبی استان‌های سیستان و بلوچستان، هرمزگان و کرمان انجام می‌گیرد. البته کشت و کار گلخانه ای موز چندین سال قبل در مناطق شمالی کشور و جنوب استان کرمان نیز گسترش پیدا کرد که متاسفانه به دلیل مشکلات متعدد (عدم رقابت قیمت با موزهای وارداتی، عدم تسهیلات لازم برای توسعه گلخانه ها، عدم تخصص کافی در کشت گلخانه ای این محصول و غیره) با عدم استقبال گلخانه داران روبرو گردید.

زمان کشت:

زمان کشت بستگی به آب و هوای منطقه دارد. در مناطقی که فصل بارندگی و فصل خشک دارند، در ابتدای فصل بارندگی بوته‌ها کشت می‌شوند (البته اگر آبیاری انجام شود، فرقی نمی کند). زمان کشت می‌تواند بستگی به زمانی داشته باشد که قیمت محصول حداکثر است. در چنین مواقعی زمان کشت را طوری تنظیم می‌کنند که محصول در فصل مناسب از نظر قیمت موز برسد.

موز را معمولاً درون گودال می‌کارند. گودال در خاک‌های سنگین باید عمیق باشد. کود دامی یا کمپوست باید در گودال ریخته شود. نهال باید کاملاً تازه باشد. ابعاد گودال به این صورت است که گودال دارای عمق 50-45 سانتی متر و عرض 45 سانتی متر می‌باشد. جوانه‌های پاجوش یا جوانه روی تکه‌های کورم باید 30-25 سانتی متر زیر سطح خاک باشد. کاشت سطحی ممکن است منجر به افتادن گیاه شود. پاجوش یا کورم گاهی اوقات با فرم آلدئید 5 درصد ضدعفونی می‌شود. از دی الدرین و الدرین می‌توان برای کنترل کرم دالان کن استفاده کرد. همچنین از سم dibromo-chloropropane برای کنترل نماتدها استفاده می‌شود. علف‌های دائمی باریک برگ از خطرناک ترین علف‌های هرز مزارع موز هستند که قبل از کشت و بعد از کشت باید با آن‌ها مبارزه کرد. بوته موز نسبت به کاربرد علف کش‌های هورمونی بسیار حساس می‌باشد. استفاده از مالچ گاهی اوقات توصیه می‌شود.

هرس موز:

هرس موز به این صورت است که پاجوش‌های ناخواسته را از سطح زمین قطع می‌کنند و یا اینکه قلب آن‌ها (نقطه رویشی) قطع می‌کنند. معمولاً به تعداد 2-1 پاجوش اجازه داده می‌شود تا همراه بوته اصلی رشد نمایند. میزان هرس بستگی به عوامل چندی از جمله تراکم کشت، رقم و بازار فصلی دارد و در جاهایی که نیاز به میوه موز به عنوان یک غذای اصلی مطرح باشد، هرس صورت نمی گیرد. در شرایط حاصلخیزی متوسط تنها به یک پاجوش اجازه رشد داده می‌شود. گاهی اوقات به گیاه اجازه می‌دهند تا تمام پاجوش‌های سالم آن رشد کنند و وقتی که ارتفاع آن‌ها به 45 سانتی متر رسید، قوی ترین آن‌ها را انتخاب نموده و بقیه را قطع می‌کنند. پس از آن هر دو ماه یک بار پاجوش‌ها را قطع می‌کنند. هرس باید به نحوی مدیریت شود تا زمانی که گیاه اصلی تولید گل آذین نمود، گیاه دختری حدوداً تا ارتفاع برگ آخری گیاه مادری بلند شده باشد و در این موقع باید یک پاجوش ثانویه (گیاه نوه) باید همراه دو گیاه دیگر باشد که ارتفاع آن حدود 30 سانتی متر بالای سطح خاک باشد تا تضمین کننده محصول بعدی باشد. گاهی اوقات خاک پای بوته‌ها را بالا می‌آورند (خاک می‌دهند) تا مقاومت آن‌ها را در مقابل باد افزایش دهند.

آبیاری:

گیاه موز به 25 میلی متر آب در طی یک هفته نیاز دارد. در برخی کشورها بارندگی کفایت می‌کند، در حالی که در کشورهای دیگر آبیاری این نیاز را تأمین می‌کند. آبیاری به طرق مختلف نشتی-کرتی (غرقابی) و بارانی صورت می‌گیرد که اولی بهتر است چرا که در روش دوم اتلاف آب و در روش سومی باد تعیین کننده میزان آب دریافتی خاک است.

برنامه کودی:

بوته موز نیاز قابل توجهی به کاربرد عناصر معدنی در خاک برای حفظ قدرت باردهی دارد. این گیاه نیاز بالایی به ازت و پتاسیم نشان می‌دهد. مراحل اولیه رشد بسیار حساس و بحرانی است چرا که بر روی تکامل بعدی گیاه تاثیر می‌گذارد. لذا مواد معدنی باید در زمان کاشت و یا در زمان ظهور پاجوش‌ها به خاک داده شوند. ازت در دفعات و در فواصل کم به خاک داده می‌شود. فسفر و پتاسیم را می‌توان در گودال کاشت قرار داد و بعد از آن هر سال دو بار آن‌ها را به کار برد. میزان فسفر خاک باید به صورت P2O5=20 ppm، پتاسیم به صورت K2O=300 ppm باشد. برای تجزیه گیاه به منظور تعیین نیاز آن از برگ سوم از طرف داخلی ترین برگ به طرف بیرون استفاده می‌شود. کاربرد نیتروژن حتی در خاک‌های حاصلخیز نیز موجب رشد بهتر گیاه می‌شود و عکس العمل گیاه نسبت به کاربرد آن اقتصادی و معنی دار است. اوره به میزان 250 کیلوگرم به صورت محلول 2-1 درصد از طریق آبیاری بارانی هر 3 ماه یکبار در امریکای مرکزی استفاده می‌شود. میزان پتاسیم بستگی به منطقه دارد. در خاک‌های غنی نیازی نیست در حالی که در خاک‌های فقیر تر 150 کیلوگرم پتاسیم در هکتار توصیه می‌شود. در نقاط مختلف جهان نوع و میزان کودهای مصرفی متفاوت بوده و بستگی به شرایط خاک منطقه دارد.

روش تکثیر

ازدیاد از طریق کشت بافت

از طریق کشت بافت نیز موز را می‌توان تکثیر نمود. در این روش گیاهان یکنواخت تولید می‌شود. ازدیاد سریع، تکثیر کلون‌های جهش یافته و تولید جنین‌های بدنی از مزایای دیگر این روش می‌باشد. اما هزینه بالای تکثیر، احتمال تغییرات سوماکلونال در طی ازدیاد از این طریق، عادت دادن گیاهان به شرایط محیطی آزاد از معایب این روش می‌باشد. اصطلاح سوماکلونال به گیاهان تولید شده از کشت بافت با منشا بافت سوماتیک بکار برده می‌شود. برای تولید گیاهان عاری از ویروس و بیماری‌ها می‌توان از مریستم نوک ریشه استفاده نمود.

ازدیاد از طریق ریزوم

یکی از روش‌های ازدیاد موز از طریق ریزوم می‌باشد. برای این منظور قطعاتی از ریزوم را که وزن آنها حدود 2 کیلوگرم است را از پایه مادری جدا نموده و در محل اصلی در عمق 30 سانتی متری خاک می‌کارند. در ضمن با جدا کردن ریزوم‌های جوان می‌توان اقدام به تکثیر موز نمود. ریزوم‌های جدا شده باید دارای جوانه باشند. زیرا اندام‌های هوایی از جوانه‌های موجود بر روی ریزوم حاصل می‌شوند. گیاهان بوجود آمده از ریزوم معمولا 2 الی 3 ماه دیرتر محصول می‌دهند. جدا کردن پاجوش همراه با قسمتی از ریزوم و ریشه‌های آن و کشت در محل اصلی از روش‌های معمول ازدیاد موز می‌باشد.

ازدیاد از طریق پاجوش

در ازدیاد به وسیله پاجوش بعد از کنار زدن خاک با چاقوی تیز پاجوش را از پایه مادری جدا می‌کنند. ریزوم جدا شده، ریشه‌های پاجوش و محل زخم توسط فرم آلدئید 5 درصد قبل کشت ضد عفونی می‌گردد. پاجوش‌ها نسبت به محل و عمق تشکیل، ارتفاع و میزان رشد برگ‌ها متفاوت می‌باشند. پاجوش‌های کوچک و رشد نکرده دارای ارتفاع بسیار کوتاه بوده، فاقد برگ یا برگ‌های کوچک و فلسی بوده و در سطح خاک بوجود می‌آیند. پاجوش‌های برگ پهن سطحی بوده و چسبیده به ریزوم پایه مادری هستند. پاجوش‌های برگ شمشیری دارای برگ‌های باریک و شمشیری بوده و زمانیکه ارتفاع آنها به 75 سانتیمتر برسد از پایه مادری جدا می‌شود. پاجوش‌های بکر یا به ثمر نرسیده که هنوز خوشه گل تولید نکرده اند، دارای برگ‌های پهن و ارتفاع بلند بوده و بعد از جدا کردن، مریستم انتهایی آن را حذف نموده و سپس می‌کارند. از همه پاجوش‌ها به جز پاجوش‌های برگ پهن می‌توان در تکثیر موز استفاده نمود. پاجوش‌های برگ شمشیری نسبت به دیگر پاجوش‌ها ترجیح داده میشوند زیرا از جوانه‌های عمقی و قوی ریزوم به وجود می‌آیند و ریشه‌های فراوان تولید می‌کنند. همچنین این پاجوش‌ها به راحتی از پایه مادری جدا می‌شوند.

این گیاه متعلق به تیره موز و از گیاهان گرمسیری بشمار می‌آید. موطن اصلی آن شمال شرقی هند بوده و از طریق مادگاسکار به کشورهای آفریقایی پراکنده شده است. گونه‌های خوراکی موز شامل موزا آکومیناتا و موزا بالبیزیانا می‌باشد که دارای 22 جفت کروموزم بوده، ارقام تریپلوئید (33= n2) و تتراپلوئید (44= n2) نیز دارند. اولین موزهای خوراکی ارقام بکربار، گونه آکومیناتا بود. پس از دورگیری بین گونه‌های آکومیناتا و بالبیزیانا، ارقام دورگ دیپلوئید و تریپلوئید حاصل شده است. در اثر جهش ارقام دورگ، کلون‌های تجاری مختلفی به دست آمده است که امروزه به طور وسیع کشت و کار می‌شوند. از کلون‌های تجاری موز می‌توان به گروس میشل، کاواندیش، جیانت کاواندیش و دوارف کاواندیش اشاره نمود. موزهای تجاری تریپلوئید و میوه بکربار دارند. گیاه موز حاوی ریزوم و سیستم ریشه افشان می‌باشد و ریشه‌های آن به عمق 75 سانتی متر خاک نفوذ کرده و گسترش عرضی زیادی دارند. تنه اصلی موز بسیار کوتاه بوده و داخل خاک قرار می‌گیرد و تنه کاذب آن در خارج از خاک می‌باشد و از اجتماع دمبرگ‌های طویل حاصل می‌شود. ارتفاع تنه کاذب نسبت به ارقام مختلف موز بین 5/1 الی 5/2 متر می‌باشد. طرز قرار گرفتن برگ‌ها در تنه هوایی به انشعاب برگ‌ها از جوانه‌های تنه حقیقی بستگی دارد. اولین برگ‌های تشکیل شده به صورت دایره ای و برگ‌های بعدی به صورت مارپیچی روی تنه حقیقی قرار می‌گیرند. برگ‌ها و تنه هوایی موز دارای الیاف فیبری می‌باشند. برگ‌های موز بسیار بزرگ بوده و طول پهنک در حدود 2 متر و عرض آن 60 الی 90 سانتی متر می‌باشد. برگ‌ها هنگام ظاهر شدن به شکل لوله ای بوده و بعد از رشد، پهنک بزرگی حاصل می‌شود. معمولاً بعد از تشکیل 12-11 برگ در نوک تنه هوایی، خوشه گل که در موز رژیم نامیده می‌شود، ظاهر می‌شود. خوشه گل توسط چمچمه لاکی رنگ که یک لایه مومی بر روی آن وجود دارد، محافظت می‌شود. روی خوشه گل بالشتک‌های برجسته ای به صورت مارپیچ قرار دارد که آنها را پنجه می‌نامند و روی هر پنجه 26-10 عدد گل وجود دارد. هر گل روی پنجه را انگشت می‌نامند. هر پنجه نیز به نوبه خود توسط یک براکته به رنگ لاکی تیره حفظ می‌شود و هنگام ظاهر شدن گل ها، براکته‌های پنجه به طرف بیرون پیچ می‌خورند و نهایتاً بعد از گلدهی از خوشه جدا می‌شوند. در پاین خوشه که به تنه متصل می‌باشد در 6 الی 16 پنجه، گل‌های ماده قرار می‌گیرند و گل‌های نر در قسمت نوک خوشه مستقر می‌باشند. در موزهای تجاری بدون عمل گرده افشانی و لقاح گل‌های ماده، میوه‌های بکربار از نوع رویشی یا خودبخودی حاصل می‌کنند. اما در ارقام وحشی موز، عمل گرده افشانی و تلقیح انجام می‌گیرد و داخل میوه دانه تشکیل می‌شود. مادگی گل‌ها حاوی تخمدان سه برچه ای بهم پیوسته می‌باشد. هر خوشه گل در حدود 200 عدد میوه حاصل می‌کند و وزن یک خوشه بستگی به ارقام مختلف موز و میزان رشد میوه‌ها بین 35-10 کیلوگرم می‌باشد. خوشه‌های تجاری موز حداقل حاوی 9 پنجه می‌باشند. میوه هایی که به دم خوشه نزدیک ترند نسبت به میوه‌های دیگر رشد بیشتری داشته و بزرگتر می‌باشند. میوه‌های موز از نوع سته بوده و از هنگام تشکیل تا رسیدن کامل 5/3-3 ماه لازم می‌باشد. برای ارسال به بازارهای دور هنگامی که میوه ها، به دو سوم رشد نهایی رسیدند، قابل برداشت می‌شوند. زیرا میوه‌های موز بسیار حساس بوده و در اثر تولید گاز اتیلن نرم شده و پوسته میوه بلافاصله رنگ قهوه ای به خود می‌گیرد. موز از گیاهان یک بار بارور بوده و تنه هوایی بعد از چیدن خوشه، کف بر گردیده و به پاجوش آن اجازه رشد مجدد داده می‌شود. موز از گیاهان تک لپه می‌باشد و امکان پیوند در آن وجود ندارد. روش معمول ازدیاد آن توسط کشت پاجوش‌ها می‌باشد که از تنه اصلی حاصل می‌شوند. از کشت پاجوش سه ماهه تا تولید و رسیدن میوه نسبت به ارقام مختلف موز 12 الی 18 ماه طول می‌کشد.

موز بین عرض‌های جغرافیایی 30 درجه نیم کره شمالی و جنوبی پرورش داده می‌شود و در خارج از عرض‌های جغرافیایی فوق الذکر پرورش موز در اقلیم‌های خرد که شرایط مطلوب دارند، امکان پذیر است. حداقل دما برای رشد این گیاه 12 درجه سانتی گراد بوده و درجه حرارت های
3-2 درجه سانتی گراد، دماهای حداقل بحرانی و دمای پایین تر از 1- درجه سانتی گراد، دمای کشنده بشمار می‌آید و اندام‌های هوایی گیاه از بین می‌رود. میانگین دمای مناسب ماهانه 27-26 درجه سانتی گراد و اخلاف دما بین فصول گرم و سرد سال بسیار کمتر است. گرچه گیاه موز در هر فصل میوه حاصل می‌کند اما از اوایل زمستان، هر سه ماه یک بار خوشه‌های موز می‌رسند. در مناطقی که میزان بارندگی ماهانه 100 میلی متر باشد، این گیاه نیاز به آبیاری ندارد. موز می‌تواند در انواع خاک‌ها رشد کند اما خاک‌های غنی، زهکشی شده، نفوذپذیر برای پرورش این گیاه مناسب می‌باشد.

.