این گیاه از تیره ذغال اخته و از جنس کورنوس میباشد. ذغال اخته درختچه ای به ارتفاع 6-4 متر، خزان پذیر و یا دایم سبز بوده، برگهای متناوب، بیضی شکل با حاشیههای ساده و مواج و دمبرگ کوتاه دارد. گلهای آن 4 کاسبرگ، 4 گلبرگ زرد رنگ، 4 پرچم و یک مادگی دو برچه ای دارند. گلدهی در اردبیهشت ماه صورت میگیرد و جوانههای گل در جانب شاخههای یک ساله قرار دارند. این گیاه حاوی گل آذین چتری ساده و در قسمت پایین هر گل آذین 4 براکته وجود دارد و گاهی گلها به صورت منفرد میباشند. میوهها حاوی پوست قرمز، یک هسته به طول 5/1-1 سانتی متر و طعم ملس دارند. ذغال اخته در گستره وسیعی از آب و هوا در اروپا، آسیا و آمریکا رشد میکند. از مناطق طبیعی آن در ایران میتوان به بیشههای نواحی البرز و آذربایجان اشاره نمود. گونههای شمالی این گیاه به زمستانهای طولانی نیاز دارند. ذغال اخته توسط قلمههای خشبی و نیمه خشبی که در دوره رکود این گیاه تهیه میشود، قابل تکثیر میباشد. فاصله کشت نهالها درزمین اصلی 5/1-1 متر و فاصله ردیفهای کشت 5/2-2 متر در نظر گرفته میشود. اگر منطقه کشت زمستانهای ملایم داشته باشد، میتوان نهالها را در اواسط پاییز به زمین اصلی منتقل نمود. ذغال اخته ریشههای طحی تولید میکند و نباید شخم عمیق زده شود. برای جلوگیری از ائتلاف آب و فرسایش خاک در وسط ردیفهای کشت گیاهان پوششی از قبیل یولاف کاشته میشود. خاکهای غنی برای رشد این گیاه مناسب بوده و در خاکهای فقیر نیاز به کوددهی و تقویت خاک میباشد. ذغال اخته بومی مناطق مرطوب میباشد و نیاز به رطوبت خاک دارد. در طی باروری، هرس شاخههای ضعیف موجب تقویت درخت میگردد. این گیاه به هرس سبک نیاز دارد. محصول ذغال اخته در خرداد ماه میرسد اما در تیر و مرداد میوهها چیده میشوند. میوههای رسیده دارای دم میوه آبی رنگ میباشند.
نگاهی کلی به زغال اخته
درخت زغال اخته ، به دلیل شرایط اقلیمی مناسب در بعضی از مناطق کشور،به صورت طبیعی رشد میکنند و در آن هیچ محصول شیمیایی دخیل نمی باشد به همین دلیل برای صادرات و سودآوری مورد توجه قرارمی گیرد. شاید بیشتر مناطق کشورمان دارای استعداد کاشت زغال لخته و تولید محصول باشد ولی کمتر کسی از مناطق جدید و مساعد برای کشت این محصول مطلع میباشد. چناچه از شواهد بر میآید در بعضی از نواحی کشورمان مانند ارسباران در استانهای آذربایجان شرقی، گیلان، قزوین و حتی کوههای اطراف سردشت در استان آذربایحان غربی شرایط لازم برای تولید این محصول با ارزش وجود دارد.
میوه زغال اخته در اواخر تابستان میرسد . میوه نارس آن بسیار ترش میپباشد. این میوه معمولا به صورت تازه خوری مورد استفاده قرار میگیرد ولی بصورت خشک، مربا، کنسرو، ترشی، آبمیوه، سس، نکتار، ژله سرکه و لواشک نیز قابل استفاده است.زغال اخته دارای مزیتهای متفاوت از قبیل ارزش غذایی و دارویی است.
منشاء و پراکنش زغال اخته
زغال اخته در مناطق وسیعی از اروپا، آسیا مانند ایران، ارمنستان، قفقاز و آسیای صغیر میروید. بررسیهای علمی نشان داده است که منشاء آن نواحی مختلفی از اروپای مرکزی و جنوبی و آسیای جنوب شرقی بوده است. البته امروزه زغال اخته را میتوان در نقاط دیگری از دنیا نیز مشاهده نمود که جزیی از طبیعت آنجا محسوب میگردد.
جنس کورنوس از اروپا منشاء گرفته و از آنجا به سایر نقاط دنیا انتشار پیدا کرده است. در ایران نیز در نواحی مختلفی از البرز (بهخصوص استان قزوین)، آذربایجان شرقی (منطقه ارسباران)، گیلان ( رودبار) و آذربایجان غربی (سردشت) مشاهده شده است که در این مناطق درختان زغال اخته بصورت توام با درختان فندق میباشند.
زغال اخته بطور گسترده در کشور ترکیه رشد می-کند و ترکیه یکی از کشورهای مبدا زغال اخته مطرح میشود. در ترکیه بیشتر درختان زغال اخته بصورت وحشی دیده میشود، با وجود این باغهای زغال اخته بهمنظور کشت و بهره برداری اقتصادی در آنجا نیز دایر میباشد. این درخت در نواحی مدیترانه (ایتالیا، اسپانیا، پرتقال و یونان)، فرانسه، بلژیک، هلند، چک، اسلواکی، اکراین و دیگر کشورهای منطقه قفقاز، ترکیه، ایران، آسیای مرکزی و آمریکایی جنوبی رشد مییابد.
تولید و عملکرد زغال اخته در ایران
بر اساس آمارنامه سال 1387 وزارت جهاد کشاورزی کشور، سطح زیر کشت زغال اخته در ایران 26/1094 هکتار است که از این مقدار 26/157 هکتار در مرحله نونهالی اما 60/936 هکتار به مرحله باروری رسیده اند. در کل به میزان 36/2329 تن زغال اخته از این باغها تولید شده است. متوسط عملکرد در کشور ایران 04/2487 کیلوگرم در هکتار میباشد. سطح زیر کشت در استان قزوین 4/705 هکتار است که 8/70 هکتار آن را باغهای غیر بارور و 7/634 هکتار آن را باغهای بارور تشکیل میدهند. میزان تولید زغالاخته در این استان 2/1062 تن در هکتار و عملکرد آن 9/1673 کیلو گرم در هکتار است.
در استان قزوین تولید زغال اخته در 2 منطقه الموت ( به طور عمده روستاهای هیر، ویار و سوگاه) و کوهین (به طور عمده منطقه یوز باش) در ارتفاعات و دامنههای البرز انجام میگیرد. بر اساس همین آمار سطح زیر کشت زغال اخته در استان آذربایجان شرقی 9/388 هکتار است که 9/86 هکتار آن را باغهای غیر بارور و 302 هکتار آن را باغهای بارور تشکیل میدهند. میزان تولید زغال اخته در این استان 1/1267 تن در هکتار و عملکرد آن 7/4195 کیلو گرم در هکتار میباشد. در شرایط وحشی، میزان تولید برای هر درخت بطور متوسط 5/1 کیلو گرم است.
در ترکیه 6/1 میلیون اصله درخت زغال اخته وجود دارد که سالانه 17000 تن میوه تولید میکند. در حالت وحشی مقدار عملکرد 8/2 تا 8/4 کیلوگرم و در حالت ایداه آل از لحاظ نور و بارندگی تا 10 کیلوگرم به ازای هر درخت و در هر هکتار به 500-1000 کیلوگرم نیز میرسد و در صورت کشت در باغ، عملکرد تا 5000 کیلوگرم در هکتار هم میرسد.
نیاز آب و هوایی زغال اخته
زغال اخته از گونههای مقاوم به عرض جغرافیایی مناطق معتدله، نواحی گرمسری و نیمه گرمسیر است. در عرضهای بین 35تا 45 درجه شمالی به خوبی رشد مینماید. این گونه تحمل بالایی به عوامل زنده و غیر زنده دارد. توان زنده ماندن و تولید محصول خوب، حتی در شرایط رشدی نامطلوب نیز در این گیاه وجود دارد.
دما : زغال اخته میتواند دمای تا 40- درجه سانتی گراد را تحمل نماید و تا حدودی مقاوم به خشکی است و در ارتفاع بیش از 1400 متر نیز به خوبی رشد نماید. عمر درختان زغال اخته تا 300 سال هم میرسد.
نیاز سرمایی این گیاه 120 روز بوده و درجه حرارت مناسب سرمادهی 10 درجه سانتی گراد است [رسول زادگان، 1372].
این گیاه به آب و هوایی معتدل کوهستانی با زمستانهای ملایم و بدون سرمایی بهاره و تابستانهای خنک نیاز دارد .
چوب درختان و درختچههای زغال اخته به سرما مقاومت زیادی دارند ولی گلهای آن خیلی زود باز میشوند و در اثر سرمای بهاره آسیب میبیند. با وجود این گلهای زغال اخته تا 5/7- درجه سانتی گراد را تحمل میکند.
نور :
در سایه یا مخلوط با درختان دیگر نیز بهتر رشد و نمو میکند ولی برای میوه دهی خوب، درختان زغال اخته نیاز به آفتاب کامل دارند. تابش نور تاثیر زیادی روی اندازه درختان میتواند داشته باشد. در تابستان سخت به ویژه زمانیکه درختان جوان هستند، نور زیاد باعث ناهنجاریهای متعدد در درختان میشود.
خاک و زمین مناسب رشد زغال اخته :
این گیاه در نواحی گرم و خاکهای آهکی و جنگلی با زهکشی خوب نیز رشد میکند ولی سازگاری خوبی با خاکهای حاصلخیز دارد و میتواند در خاکهای فقیر و حتی تا حدودی خشک هم رشد نماید. به عبارتی به نوع خاک حساسیت چندانی ندارد. زغال اخته خاکهای شنی سبک را ترجیح میدهد اما بطور موفقیت آمیز در خاکهای لومی سنگین نیز رشد مینماید. با وجود اینکه زغال اخته یک گیاه اسید دوست است ولی در دامنه وسیعی از اسدیته خاک میتواند رشد نماید. مناسب ترین pH خاک 8-5/6 است. زغال اخته به خوبی به هرس جواب میدهد حتی میشود آنها را بعنوان گیاه پرچینی استفاده نمود.درختان زغال اخته برای تک کشتی بسیار مناسب هستند.
فاصله کشت 3 در 3 متر و یا 3 در 4 متر است ولی بهترین فاصله 5 در 5 متر میباشد. درختان زغال اخته نسبت به وزش باد هم حساس هستند بنابراین در مناطق باد خیز نیاز به باد شکن دارند.
آفات و بیماریها و درمان زغال لخته:
زغال اخته به ندرت توسط آفات و امراض مورد حمله قرار میگیرد. تا کنون چند بیماری مختلف در زغال اخته در کشورهای مختلف مشاهده شده است که از جمله آنها میتوان به بیماری بلایت باکتریایی برگ، سفیدک سطحی و لکههای نکروز برگی که توسط قارچ فیتوفترا ایجاد میشود، اشاره نمود.
روش تکثیر رویشی
زغال اخته با روش خوابانیدن انتهایی و خوابانیدن ساده تکثیر میشود. در روش خوابانیدن انتهایی نزدیک شاخه ای که قرار است خوابانیده شود سوراخی به ژرفای 8-15 cm در خاک ایجاد میکنند و نوک شاخه را در آن قرار داده و با خاک میپوشانند و سپس آبیاری میکنند پس از اینکه گیاه جدید از خاک بیرون آمد و ریشه کافی تولید کرد آن را از گیاه مادری جدا میکنند.
روش ازدیاد خوابانیدن در این روش نیز سوراخی مانند آنچه که برای خوابانیدن انتهایی گفته شد در خاک ایجاد میکنند و شاخههای درخت مادری را خم میکنند به طوری که یک قسمت از آن با خاک پوشیده شود و حدود 15-20 cm قسمت انتهایی شاخه از خاک بیرون باشد سپس شاخه خوابانیده را باید به وسیله سنگریزه یا گیرههای چوبی در زمین نگه داشته و با استفاده از یک قیم قسمت انتهایی آن را به حالت عمودی در میآورند در این روش نیز مانند روش قبل از هر شاخه گیاه مادری تنها یک گیاه جدید حاصل میشود.
قلمه
روش دیگر تکثیر استفاده از قلمه چوب نرم میباشد که بهترین ریشه زایی را در هنگام برداشت محصول دراوایل تیر ماه نشان داده است. زمان تهیه قلمه خشبی پاشنه دار در پاییز و قلمه نیمه خشبی در تابستان است. قلمه چوب نرم بایستی IBA (ایندول بوتیریک اسید) غلیظ تیمار گردیده و تحت سیستم مه افشان ریشه دار شود. قلمه چوب نرم زغال اخته را بعد از تهیه، در خاک با حجم مساوی پرلیت و پیت قرار میدهند. بهترین نتیجه از قلمههای با طول 16 cm که تحت شرایط مه ازدیادی و تیمار با IBA قرار گرفته اند، حاصل میشود. به طور کلی درختان تکثیر شده توسط قلمه زودتر بار میدهند.
پاجوش زغالخته
ساقههای جوان در بن درختچه ریشه زایی میکنند و پس از مدتی آنها را با ریشه تشکیل شده از پایه مادری جدا کرده و برای کشت استفاده میکنند.
پیوند زدن
یکی از روشهای تکثیر میباشد. در زغال اخته پیوند اسکنه ای معمولا روی بن درختچه در ارتفاع 30-70 cm از سطح خاک زده میشود. همچنین پیوند جوانه شکمی و پیوند سبز نیز به طور مناسبی نتیجه داده است.
اصلی ترین روش ازدیاد رویشی پیوند جوانه شکمی است که موفقیت آن 98-90 درصد، ازدیاد توسط پاجوش 90-85 درصد و ازدیاد توسط پیوند شاخه دارای 80-75 درصد گیرایی میباشد.
در احداث باغ فاصله مناسب کاشت درختچه 5×5 در نظر گرفته میشود در حال حاضر درختچههای زغال اخته عمدتا به همراه سایر درختان مخصوصا در ایجاد پر چین با فواصل 3×3 یا 4×3 کاشته میشود که در منطقه ارسباران گاها در فواصل 2×2 نیز درختچههای زغال اخته مشاهده میشود. با توجه به قرار گرفتن باغات در شیبها و کم بودن فاصله در هنگام کاشت، دادن 20-10 تن کود دامی به زمین متداول است. بعد از تسطیح کردن زمین، چالههای به عمق 60-80 cm با فاصلههای لازم ایجاد میکنند. بهتر است قبل از کاشت مقداری کود آلی پوسیده
خواص دارویی و درمانی شگفت انگیز زغال اخته:
زغال اخته بخورید، عفونت ادرار نگیرید
نتایج یک پژوهش جدید نشان داده است که مصرف عصارهی زغال اخته برای پیشگیری از بروز عفونت در مجاری ادراری مفید است. البته پژوهشگران هنوز از مکانیسم این تاثیر بیاطلاع هستند. اما چنین به نظر میرسد که عصاره زغال اخته مانع اتصال باکتریها به دیواره بافتی مجاری ادرار میشوند.
این تحقیق جدید نشان میدهد که آب زغال اخته خواص ترمودینامیک باکتریها را، در مجاری ادراری تغییر میدهد و یک شارژ منفی ایجاد میکند که اجازه نمی دهد باکتریها آن قدر به سلولها نزدیک شوند که به آنها متصل شده و عفونت آغاز شود.
در این مطالعه دو نوع مختلف از باکتری “ای کولای” ( E – coli ) را در معرض غلظتهای متفاوتی از آب زغال اخته قرار دادند. نتایج تحقیقات نشان داد، در فضایی که آب زغال اخته وجود دارد احتمال چسبیدن باکتری به سلول هایمجاری ادراری بسیار کمتر است و در نتیجه احتمال بروز عفونت به میزان قابل توجهی کاهش پیدا میکند. این پژوهشگران درعین حال تاکید کردند: نتایج آزمایشات ما نشان میدهد که حداقل در مورد عفونتهای مجاری ادراریباید گفت که آب زغال اخته فقط باکتریهای بیماری زا را هدف قرار میدهد و در عین حال هیچ تاثیری روی ارگانیسمهای غیربیماری زا ندارد، بنابراین میتوان مطمئن بود که آب این میوه به سایر باکتریهای بیضرر که در واقع جزو ترکیبات طبیعی دستگاه گوارش هستند، آسیبی وارد نخواهد کرد.
زغال اخته مشکل تنگ شدگی عروق را برطرف میکند
محققان به افرادی که دارای مشکل تنگ شدن عروق هستند، مصرف زغال اخته را توصیه میکنند.
زغال اخته، عروق خونی تنگ شده به دلیل رسوب کلسترول و تصلب شرائین را گشاد میکند. محققان با اعلام این مطلب که تنگ شدن عروق از مهم ترین دلایل بروز سکته قلبی به شمار میرود، توصیه میکنند: گشاد کردن این عروق تنگ شده از مهم ترین اقدامات درمانی است که در این میان مصرف زغال اخته میتواند بسیار موثر باشد.
مصرف زغال اخته سبب افزایش سلامت قلب میشود
تحقیقات نشان داد: مصرف زغال اخته باعث کاهش چربی شکمی و کاهش کلسترول میشود که این نوع چربی عامل ایجاد بیماریهای قلبی و دیابت است.
دانشمندان این پروژه اعلام کردند که زغال اخته دارای آنتی اکسیدان بالایی است و میتواند چگونگی عملکرد بدن در ذخیره و بازیابی گلوکز و قند خون را تغییر داده و در نتیجه باعث کاهش خطر بروز بیماریهای قلبی و دیابت شود.
در این آزمایش که بر روی موشها انجام شد به رژیم غذایی موشهای چاق 2 درصد پودر زغال اخته اضافه شد و مشاهده شد که پس از روز چربی شکمی و کلسترول آنها کاهش یافت و حساسیت و کنترل بدن شان بر گلوکز و انسولین افزایش یافت که نشانگر تاثیر افزودن زغال اخته به رژیم غذایی آنها بود. دانشمندان در تلاش هستند تا این یافته را بر روی انسان آزمایش کنند.
.
منبع: ساعدنیوز | https://saednews.com
مجله گل و گیاه
