درخت چلغوز (نگهداری + پرورش)

چلغوز از نوعی کاج که بومی هیمالیا، پاکستان و افغانستان است به دست می‌آید و به جز قیمت بالایش، پروتئین، فیبر، آنتی اکسیدان، پتاسیم، ویتامین E، چربی و انرژی بالایی هم دارد. شاید نام چلغوز از نظر برخی افراد جامعه معنی و مفهوم خوبی نداشته باشد و عده ای آن را ناسزا بدانند، اما اشتباه نکنید. چلغوز فحش نیست! بلکه دانه ای آجیلی و سودمند است که مغزآن شبیه به تخمه آفتابگردان بوده و طعمی مشابه بادام و پسته دارد. مشهدی‌ها این دانه را بخوبی می‌شناسند و از طرفداران پر و پا قرص آن هستند.اگر سفری به قسمت‌های مختلف استان خراسان داشته باشید حتما از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب این استان، چلغوز را در مغازه‌ها و فروشگاه‌های خشکبار بارها خواهید دید.دانه ای قهوه ای رنگ که وقتی آن را در پوسته چوبی اش می‌بینی به یاد هسته خرما می‌افتی. این دانه را وقتی بو می‌دهند با صوت خاصی سر باز می‌کند و دانه چلغوز از آن خارج می‌شود. در واقع چلغوز، میوه نوعی صنوبر بزرگ با برگ‌های سوزنی کوتاه و ضخیم بوده که بومی پاکستان، افغانستان و شمال شرق ایران از جمله شیروان است. در قدیم شیرازی‌ها و اراکی‌ها چلغوز خور قهاری بودند، اما امروزه در شمال بخصوص گیلان و در سراسر مشهد مصرف آن متداول شده است؛ چلغوز، دانه ای پرچرب و سرشار از اسیدهای آمینه ضروری و اسیدهای چرب غیراشباع مفید است. روغن آن همچون روغن زیتون از افزایش کلسترول بد خون جلوگیری کرده و سرخرگ‌ها را از آسیب حفظ می‌کند و از حملات قلبی می‌کاهد.

کاشت چلغوز:

چلغوز در شرایط محیطی آفتابی با خاک‌های زهکش دار رشد می‌کند. این گیاه در طی 10 سال اولیه ، تا ارتفاع 7 فوت و پهنای 4 فوت رشد می‌کند. این درخت از ارتفاع 25 متر با تاجی عمیق ، وسیع و طویل برخوردار است. پوست درخت به صورت ورقه ورقه و چروک خورده است بطوری که با کندن این پوسته‌ها لایه ای به رنگ سبز متمایل به خاکستری روشن ظاهر می‌شود. نهال چلغوز محیط سایه و به دور از آفتاب را دوست ندارد. بذر کاج چلغوز قابلیت رشد در خاک‌های شنی، لوم و رسی را دارد، اما خاک زهکشی شده را بیشتر می‌پسندد و خاک‌های باتلاقی یعنی شرایط عدم برخورداری از زهکشی را دوست ندارد.نهال‌های کاشته شده تحمل خشکی را دارند. کشاورزانی که در گذشته زعفران می‌کاشتند اما اکنون به جای زعفران، هندوانه می‌کارند، چلغوز گزینه مناسب تری به جای زعفران برای کاشت است. زیرا در زمین هایی که زعفران کاشته می‌شد هم از نظر آب و هوا و هم از نظر ph خاک، شرایط بهتری برای کاشت و پرورش چلغوز وجود دارد. این خشکبار مفید در مناطق گرم و خشک بهره وری بیشتری دارد.رشد این نوع بذر در خاکی با PH خنثی نه اسیدی مطلوب تر است. بهتر است بذر چلغوز را در گلدان به صورت تکی کاشت و در زیر شاسی‌ها یا چارچوب‌های سرد به خصوص در اواخر زمستان نگهداری کرد. یک دور کوتاه مدت طی 6 هفته در دمای 4 درجه سانتیگراد و هوای زمستانی به جوانه زنه زدن بذر چلغوز کمک می‌کند.

پرورش نهال

کاشت چلغوز در روش پرورش نهال باید توجه داشت که نهال چلغوز به دلیل داشتن ریشه ای بسیار کم پشت و متراکم باید به محض فراهم شدن یک شرایط اقلیمی به محیط دائمی و طبیعی منتقل شود و به مدت 1 تا 2 سال از آن به خوبی مراقبت گردد. نهال‌ها را در دوره نوجوانی به ارتفاع 30 تا 90 سانتی متر می‌رسند غرس می‌کنند اما این میزان در زمانی که نهال 5 تا 10 سانتی متر ارتفاع دارد بهتر است. نهال‌های بزرگ یه سختی استقرار پیدا می‌کنند و با شرایط محیط خود را وفق می‌دهند پس بهتر است از جابه جایی آن‌ها بپرهیزیم. درخت چلغوز به دلیل داشتن ریشه دهی‌های گسترده در برابر بادهای شدید بسیار مقاوم است.

شرایط کاشت چلغوز

این گیاه در شرایط محیطی آفتابی با خاک‌های زهکش دار رشد می‌کند و در طی 10 سال اولیه رشد به ارتفاع 7 فوت و پهنای 4 فوت می‌رسد. این درخت از ارتفاع 25-10 متر و تاج عمیق ، وسیع و طویل برخوردار است. شاخه دهی آن بصورت قائم است امّا در جنگل‌های متراکم حائز تاج باریک و کم عمق خواهد بود. پوست درخت بحالت ورقه ورقه و چروک خورده است بطوریکه با کندن این پوسته‌ها لایه ای به رنگ سبز متمایل به خاکستری روشن نظیر کاج “p . bungeana” هویدا می‌گردد.

نهال چلغوز تحمل وضعیت سایه را ندارند و در شرایط خاک‌های خشک و مرطوب به رشد بهتری دست می‌یابند گواینکه متحمل به خشکی هستند. نهال‌ها در شرایط بسترهای شنی یا لوم- سنگریزه ای حائز نور کافی و زهکشی مناسب بخوبی رشد می‌کنند. آنها خاک‌های باتلاقی یعنی شرایط عدم برخورداری از زهکشی را نمی پسندند. اینگونه کاج‌ها در اراضی رسی نیز رشد می‌یابند. نهال‌های استقراریافته نسبت به خشکی متحمل هستند .به کشاورزانی که زعفران می‌کاشتند اما اکنون در زمین‌های زراعی آنها به جای زعفران هندوانه کشت می‌شود چلغوز می‌تواند جایگزین مناسبی برای کشت زعفران باشد. چون در جاهایی که زعفران کشت می‌شود هم از نظر آب و هوا و هم از نظر ph خاک می‌توان چلغوز را کاشت و بهره برداری مناسب داشت.این خشکبار تقریبا در همه جای ایران می‌تواند کشت شود اما در مناطق گرم و خشک از بهره وری بهتری برخوردار خواهد بود.

عملیات حفاظت و نگهداری:

در افغانستان ایستگاه هایی جهت حمایت از بذرهای کاج چلغوز تاسیس شده است و بسیاری از محدوده‌های رشد آن‌ها را بعنوان مناطق حفاظت شده، تعیین کرده اند. اما بیشتر اراضی جنگلی کاج چلغوز که در داخل مناطق حفاظتی و یا خارج از آنها قرار دارند، و در معرض تنزل حاصلخیزی و فرسایش ناشی از :قطع درختان برای تأمین سوخت و الوار، چرای مفرط ، تبدیل به اراضی کشاورزی و می‌باشند.امروزه ضرورت دارد که برنامه‌های مشخصی برای احیاء جنگل‌ها در راستای استفاده پایدار از درختان کاج چلغوز بکار گرفته شوند تا این درختان به مرور زمان با خطر کاهش جمعیت روبه رو نشوند.

نحوه برداشت چلغوز در افغانستان

در افغانستان درختان چلغوزه در پکتیا، کُنر، لغمان، نورستان و همچنان در کوه‌های نجراب به شکل جنگل‌های انبوه پیدا می‌شود. اگر درخت چلغوزه یک سال غوزه بگیرد، دو سال بعد غوزه‌های درخت، چلغوزه می‌گیرد. پوش چوبی غوزه‌های پخته شده، قدری باز بوده و غوزه‌های نا پخته، کاملا پوش بسته دارند. چلغوزه‌ها در داخل غوزه‌های خام آبگین و رقیق می‌باشند، اما به مرور زمان خود را سخت می‌کنند بعد به چلغوزه مبدل می‌شوند. برای جمع آوری چلغوزه در قدم اول چوب‌های دراز و منظم

را گرفته و در نوک آن چنگک‌های به مثل داس‌های کوچک را محکم می‌بندیم. بعد از آن توسط همان چوب‌ها غوزه‌ها را از درخت می‌کنیم و در اتاق‌های سایه رخ برای چند روز نگهداری می‌کیم بعدا چلغوزه‌ها را به زیر شعاع آفتاب هموار می‌کنیم.

با گذشت زمان غوزه‌ها خود به خود دهن خود را باز کرده و از میان غوزه‌ها چلغوزه بیرون می‌شود. درختان چلغوزه این جنگل غرس نشده، بلکه تماما خود رو بوده و به شکل طبیعی در این مناطق سبز شده اند.مزه چلغوزه‌ها خام با چلغوزه‌ها در بازار‌اند کاملا متفاوت اند. چلغوزه‌های خام را در منطقه تیمورشاهی شهر کابلر می‌بردند و چلغوزه‌ها در بین ریگ‌های داخل کرایی، روی آتش بریان می‌شوند.

خواص چلغوز

به دلیل کمک به کاهش تری گلیسرید خون یار مهربان کبد است و به جهت فیبر و چربی بالا کور کننده خوب اشتهاست. پتاسیم و منگنز آن به تعادل فشار خون کمک کرده و منیزیم این دانه از بی‌خوابی‌های شبانه می‌کاهد و دردهای عضلانی، خستگی مفرط، تنش و اضطراب را بر طرف می‌کند.

این میوه بالاترین میزان تراکم اسید اوریک را در میان مغزها دارد. این اسید که نوعی تک چربی اشباع شده است، به کبد کمک می‌کند تا تری گلیسیرید مضر را از بدن دفع کند.

* تک چربی اشباع شده در آن، خاصیت روغن زیتون را دارد و برای قلب مفید است. علاوه بر آن با کاهش دادن کلسترول و محافظت از رگ‌های خونی در مقابل آسیب دیدگی، مانع از بروز حمله قلبی می‌شود.

* آنتی اکسیدان موجود در آن سلول‌ها را از آسیب‌های رادیکال‌های آزاد محافظت می‌کند.

* منبع غنی آهن است که میزان گلبول‌های قرمز بدن را بالا می‌برد.

قلمه زنی و تکثیر:

قلمه زنی را باید از درختانی با عمر کمتر از 10 سال تهیه کرد. قلمه‌ها باید دارای ساقه‌های کوتاه و دسته ای از برگ‌های سوزنی باشند. برای ریشه زایی بهتر قلمه‌ها می‌توان جوانه‌های ساقه را چند هفته قبل از تهیه قلمه‌ها جدا کرد. رشد قلمه‌ها معمولا کمتر است.

نکاتی برای مصرف چلغوز :

اما لازم است بدانید این دانه طبع بسیار گرمی دارد و برای همه افرادی که مزاج خشک دارند همچون صفراوی‌ها و سوداوی‌ها مناسب نیست و مصرف آن فقط به مزاج‌های رطوبی همچون دموی بویژه بلغمی‌ها توصیه می‌شود.