زغال اخته گیاه زغال اخته به صورت درخت یا درختچه از گروه گیاهان گل دار گلبرگ جدا محسوب میشود و در زبان انگلیسی به آن CORNELIAN CHERRY گویند. گلهای زغال اخته، زرد رنگ و خوشه ای میباشد و شهد فراوانی برای زنبورهای عسل دارد . برگهای سبز پررنگ و براق و نوک تیزی دارد. میوهی آن به شکل بیضی و حدوداً به اندازهی آلبالوی درشت است و طعم ترش و شیرینی دارد.
درختچهی زغال اخته حدود 300 سال عمر میکند و در حدود 25 سالگی تا 8 متر میرسد. این درخت به طور کلی ارتفاعی حدود 8-4 متر دارد. چوب آن بسیار محکم است و در صنعت نیز کاربرد دارد. زغال اخته در منطقهی وسیعی از اروپا، آسیا به خصوص ایران، ارمنستان و قفقاز میروید. میوهی زغال اخته در اواخر تابستان آمادهی چیدن است. ترکیبات و ارزش غذایی میوهی نرسیدهی آن به علت داشتن اسید زیاد، بسیار ترش است، ولی میوهی رسیدهی آن به رنگ قرمز روشن و خوش مزه و شیرین است.
این میوه در تابستان، عرضه و معمولاً به صورت تازه مصرف میشود ، ولی به صورت خشک، مربا، کنسرو، ترشی، آب میوه، سس، نکتار، ژله، مارمالاد، سرکه، لواشک و قرصهای آنتی اکسیدان نیز مورد استفاده قرار میگیرد. این میوه حاوی مقادیر زیادی آهن ، کلسیم ، اسید فولیک ، ویتامینهای E , B1 , B2 , C و فلاوونوئیدهاست. آنتوسیانین موجود در زغال اخته رنگدانه ای از گروه فلاونوئیدها میباشد که عامل رنگ قرمز در گوجه فرنگی و دیگر میوه هاست. میوههای خانوادهی گیلاس (CHERRY) و زغال اخته (CORNELIAN CHERRY) حاوی مقادیر بالای آنتوسیانین هستند. حدود 17 ترکیب آنتی اکسیدان از خانوادهی گیلاس استخراج شده است که ویتامین E,C و ملاتونین نیز جزء آنها هستند.
منشاء و پراکنش زغال اخته:
زغال اخته در مناطق وسیعی از اروپا، آسیا مانند ایران، ارمنستان، قفقاز و آسیای صغیر میروید. بررسیهای علمی نشان داده است که منشاء آن نواحی مختلفی از اروپای مرکزی و جنوبی و آسیای جنوب شرقی بوده است. البته امروزه زغال اخته را میتوان در نقاط دیگری از دنیا نیز مشاهده نمود که جزیی از طبیعت آنجا محسوب میگردد.
جنس کورنوس از اروپا منشاء گرفته و از آنجا به سایر نقاط دنیا انتشار پیدا کرده است. در ایران نیز در نواحی مختلفی از البرز (بهخصوص استان قزوین)، آذربایجان شرقی (منطقه ارسباران)، گیلان ( رودبار) و آذربایجان غربی (سردشت) مشاهده شده است که در این مناطق درختان زغال اخته بصورت توام با درختان فندق میباشند.
خواص میوه زغال اخته :
این میوه سرشار آهن، کلسیم، اسید فولیک، ویتامینهای E, B1, B2, C و فلاوونوئیدها است .
آنتی اکسیدانهای موجود در آن همانند ویتامینهای C و E ،مقاومت بدن در برابر بیماریهای غیر واگیر را بالا میبرند و باعث پیشگیری از بیماری هایی چون بیماری قلبی، سرطان، دیابت، تصلب شرایین، آب مروارید، آرتروز و آرتریت میشود.
زغال اخته از رشد سرطانهای ریه، کولون (قسمتی از روده بزرگ) و تکثیر سلولهای سرطان خون بدون تاثیر بر سلولهای سالم جلوگیری میکنند.
این میوه قابض است ودر رفع اسهال و ورم معده مؤثر است.
پوست این میوه خاصیت تب بر دارد و در رفع اسهال مؤثر میباشد.
زغال اخته ماده یا به نام هیپوریک اسید دارد که باعث میشود ادرار اسیدی شده و باکتریهای عفونی نتوانند به دیواره مجاری ادرار بچسبند و به رحتی از ادرار دفع میشوند در نتیجه مصرف عصاره زغال اخته برای پیشگیری از بروز عفونت در مجاری ادراری مفید است.
ذغال اخته از طریق دفع سموم و چربیهای بدن و از طریق تنظیم کردن انسولین، باعث کاهش چربی در بدن و درنتیجه کاهش وزن میشود.
جوشانده برگ آن با گل توت فرنگی برای درمان دیابت موثر است.
آب زغال اخته برای افراد مبتلا به سنگهای کلیه و ادرار بدبو موثر است، زیرا ادرار را اسیدی میکند و باعث دفع آنها میشود.
این میوه کلسترول خون را پایین میآورد و درنتیجه باعث میشود خطر بروز بیماریهای قلبی کم شود.
شرایط پرورش و نگهداری گیاه زغال اخته :
آب و هوای مناسب زغال اخته :
زغال اخته میتواند سرمای زمستان را تا دمای منفی 25 درجه کند. برعکس، مقاومت زغال اخته نسبت به گرما بسیار پایین است، این درخت در مقابل وزش بادهای خشک و گرم مقاومتی ندارد و برگ هایش میریزد و این امر باعث میشود تا درخت ظاهر بیمار گونه ای به خود بگیرد. به همین علت این درختان را در مناطق گرم به هیچ عنوان نمی کارند.
نور مناسب زغال اخته :
بودن زیر سایه باعث میشود این درخت توان گلدهی نداشته باشد. زغال اخته به 6 تا 8 ساعت نور کامل آفتاب نیاز دارد. در مکانهای نیمه سایه نیمه آفتاب این میزان به 4 تا 5 ساعت میرسد.
خاک مورد نیاز زغال اخته :
زغال اخته در برابر خاک چندان سختگیر نیست و در خاکهایی با بافت متوسط که البته زهکش خوبی داشته باشند میتوانند رشد کنند. البته وجود مواد ارگانیک (همانند خاک برگ یا کود بسیار پوسیده گاوی) به رشد و میوه دهی این گیاه کمک میکند. زمان کاشت این گیاه در مکان جدید در تابستان است و اگر در سایر زمانهای سال بخصوص در طی پاییز اقدام به کاشت این گیاه کنیم، از رشد خوبی برخوردار نخواهد بود.
کوددهی مناسب زغال اخته :
دادن کود به زغال اخته اهمیت زیادی ندارد، در بهار و با شروع سال جدید از خاک برگ یا کود پوسیده گاوی برای آن استفاده میشود. اگر کسی اصرار بر دادن کود دادن به زغال اخته را دارد. میتواند از فرمول هایی مانند 10-10-10 استفاده کند.
آبیاری مناسب زغال اخته :
درختان جوان زغال اخته به آبیاری منظم نیاز دارند بنابراین زمانی که سطح خاک نسبتا خشک شد نسبت به آبیاری اقدام کنید. اگر بافت خاک گیاه از نوع متوسط باشد (نه خیلی سبک و شنی و نه خیلی سنگین) در اوایل رشد هفته ای یک مرتبه آبیاری این گیاه کافی است. درختان بالغ را اگرچه لزومی ندارد که آبیاری کنیم اما توجه داشته باشید که اصولا مقاومت زغال اخته نسبت به خشکی خاک متوسط و میانه است و تحمل خشکی کشیدن برای مدت طولانی را ندارد. بنابراین به طور کل بهتر است که کشت و پرورش این گیاهان در مناطقی انجام شود که ریزش باران و مرطوب شدن خاک بخصوص در طی تابستان و همچنین گرمای تابستان در حد قابل قبولی باشد تا گیاهان بالغ و استقرار یافته خشکی نکشند. در غیر اینصورت رشد و همچنین گلدهی و میوه دهی این گیاه با کیفیت و کمیت پایینی انجام میشود. به کارگیری از پوشش مالچ (مالچ به موادارگانیک همانند خاک برگ گفته میشود) در اطراف تنه گیاه و بر روی سطح خاک به ضخامت 7-5 سانتیمتر در طی فصل خشک و گرم میتواند تا حدودی به حفظ رطوبت خاک و خنک نگهداشتن آن کمک کند.
هرس زغال اخته:
این گیاه در طی سال پاجوش تولید میکند که میتواند به تدریج موجب گسترده تر شدن این گیاه و اشغال فضای بیشتری شود به همین دلیل میتوان با حذف منظم و سالیانه پاجوشها، این مسئله را کنترل کرد. به طور کل با هرس میتوان رشد این گیاه و شکل آنرا البته تا حدودی کنترل کرد به همین دلیل امکان استفاده از این گیاه به عنوان پرچین نیز وجوددارد. زمان مناسب هرس برای این گیاهان اوایل تابستان است البته در صورتیکه درخت برای پرورش میوه مورد استفاده قرار میگیرد میتوان بعد از برداشت میوهها نسبت به هرس اقدام کرد. توجه داشته باشید که اگر هرس این گیاه به شکل منظم و سالیانه و مطابق برنامه ای مشخص انجام شود امکان نگهداری این گیاه در گلدان نیز وجود دارد.
تکثیر گیاه زغال اخته :
تکثیر از طریق بذر
بهترین بذر زمانی است که میوههای رسیده از درخت جدا میشوند (یعنی در اواخر تابستان که از گوشت آن جدا باید کرد؛ زیرا ذرات گوشت میوه از جوانه زنی جلوگیری میکند.) اگر میخواهید بذرها را نگهداری کنید باید در مکانی سرد و مرطوب در دمای 4 درجه سانتی گراد و حداکثر به مدت 3 تا 4 ماه نگهداری شوند. عمق مناسب برای کاشت بذر حدود 1 میلی متر است. جوانه زنی بذر اگر شرایط بسیار خوب و مساعد باشد در حدود 13 تا 14 هفته است. اما امکان دارد که این مدت با توجه به شرایط محیطی به خصوص اگر بذر تازه نباشد و مدتی را در انبار گذارنده باشد تا 18 ماه نیز افزیش یابد.
تکثیر از طریق قلمه زدن
قلمهها را باید از انتهای ساقههای جانبی گیاه و از چوب نیمه رسیده یا رسیده و یا شاخههای دوساله (قلمه چوبی) گرفت. بهترین زمان برای گرفتن قلمه اواسط تابستان است اما زمان گرفتن قلمه چوبی درختان زغال اخته در فصل پاییز است. حدود 6 تا 8 هفته زمان لازم است تا قلمهها تولید ریشه کنند.
تکثیر از طریق خوابانیدن ساقههای گیاه
در این روش ساقه هایی که به سطح خاک نزدیک تر هستند بدون این که از درخت جدا شوند، خوابانده میشوند. به این شکل که قسمتی از طول ساقه در زیر خاک قرار میگیرد. مدت زمان ریشه زایی حدود 9 ماه است. پس از این مدت میتوان این ساقه را از درخت جدا کرد.
آفات و بیماری گیاه زغال اخته :
بیماری و یا آفت خاصی این گیاه را تهدید نمی کند. به هر حال نوعی پشه وجود دارد که بر روی سرشاخههای این درختان گال ایجاد میکند. برگهای موجود بر روی ساقههای آلوده ممکن است بدشکل شوند و بریزند و این شاخهها نیز گل تولید نمی کنند. کوتاه کردن چنین شاخه هایی از روشهای مبارزه با این نوع گال است.
معندچی برگ آفت دیگری است که خطوطی قهوه ای رنگ بر روی برگها ایجاد میکند و حتی ممکن است که تمامی پهنک برگ بجز ناحیه رگبرگها از بین بروند. این حشرات آسیب جدی به گیاه وارد نم کنند. کنههای گیاهی نیز میتوانند گاهی در تعداد زیاد این درختان را مورد حمله قرار دهند که برای مبارزه با انها از روغنهای باغبانی در طی زمستان استفاده میشود.
از بین بیماریها نیز میتوان به سفیدک پودری و بیماری لکه برگی که توسط قارچهای مختلف ایجاد میشوند اشاره کرد. در مورد این بیماریها جمع آوری برگهای آلوده ریخته شده در پای گیاه، قطع کردن ساقهها و برگهایی که به شدت علائم نشان میهند و به کارگیری سموم قارچکش از جمله راهکارهای مناسب هستند.
.
منبع: ساعدنیوز | https://saednews.com
مجله گل و گیاه
