گیاه نخل خرما (نگهداری + پرورش)

پرورش نخل خرما

این گیاه از تیره نخل و از درختان مناطق گرمسیری بشمار می‌آید. حداقل دمای رشد برای خرما 10 درجه سانتی گراد و تنه آن در 7- درجه سانتی گراد از بین می‌رود اما جوانه‌های انتهایی آن که توسط الیاف پوشیده شده است، می‌توانند تا 15- درجه سانتی گراد را تحمل کنند. خرما طالب تابستان‌های گرم و خشک می‌باشد. بویژه هنگام رسیدن میوه به هوای گرم و خشک نیاز دارد.

ریشه‌های خرما افشان بوده و تا اعماق خاک نفوذ می‌کنند. خرما به خشکی و شوری خاک و غرقاب شدن خاک بسیار مقاوم است اما وجود رطوبت کافی در خاک موجب افزایش عملکرد می‌شود. تنه خرما از نوع تنه‌های راست و بدون انشعاب بوده و از تجمع دمبرگ‌ها حاصل می‌شود. رشد قطری تنه در اثر رشد عرضی دمبرگ‌های آن می‌باشد. برگ‌های خرما که پیش نیز نامیده می‌شوند، به طور مارپیچ دور تنه قرار می‌گیرند. برگ‌ها مرکب شانه ای بوده و در حدود پنج تا هفت سال عمر می‌کنند.

جوانه انتهایی در اثر رشد درطی سال، 10 الی 25 برگ جدید تولید می‌کند و بتدریج که برگ‌های جدید در انتهای گیاه حاصل می‌شوند، برگ‌های پایین خشک می‌گردند که باید آنها را بریده و از تنه جدا نمود. هر درخت بالغ خرما 80 الی 140 برگ فعال دارد. خوشه‌های مرکب گل که پنک نامیده می‌شوند، در سن 6 الی 10 سالگی خرما از جوانه‌های جانبی بین دمبرگ و تنه ظاهر می‌شوند. خوشه ها، داخل چمچمه یا تارونه قرار می‌گیرند. هنگام رسیدن خوشه، چمچمه‌ها سفت و سخت شده و چوبی می‌گردند. خرما گیاه دوپایه می‌باشد و گل‌های نر و ماده جدا از هم بر روی پایه‌های جداگانه ظاهر می‌شوند. گل‌های نر، حاوی سه کاسبرگ، سه گلبرگ فلسی و 6 عدد پرچم، گل‌های ماده آن سه کاسبرگ، سه گلبرگ و یک مادگی سه برچه ای بهم فشرده دارند. گرده افشانی خرما گرچه به وسیله باد انجام می‌گیرد اما برای تولید محصول بیشتر گرده افشانی دستی انجام داده می‌شود. برای این منظور خوشه‌های نر را جدا نموده و با تکان دادن بر روی خوشه‌های ماده، گرده افشانی انجام می‌گیرد.

برای هر 50-30 درخت ماده، یک درخت نر کفایت می‌کند. انتخاب ارقام نر مطلوب در کیفیت میوه تأثیر بسزایی دارد. زیرا پدیده فراردگذاری و بروز صفات پدری نوع دانه گرده در کیفیت فرابر میوه تأثیرگذار می‌باشد. برای افزایش کیفیت میوه و کاهش سال آوری، تنک کردن خوشه‌ها ضروری می‌باشد. برای این منظور در مرحله اول در ازای 8 الی 12 برگ یک خوشه نگهداری شده و خوشه‌های اضافی حذف می‌شوند. در مرحله دوم، خوشچه‌های میانی هر خوشه قطع می‌شود. در مرحله سوم خوشچه‌های باقی مانده را کوتاه می‌کنند و بالاخره در مرحله چهرام میوه‌های هر خوشچه تنک می‌شوند. بدین ترتیب 60-30 درصد از میوه‌ها تنک می‌شوند و در روی هر خوشه 1200-700 عدد میوه باقی می‌ماند که معادل 10-7 کیلوگرم میوه رسیده می‌باشد. هر درخت بالغ خرما می‌تواند سالانه 150-100 کیلوگرم محصول حاصل کند اما در ایران به طور متوسط محصول هر درخت 20-15 کیلوگرم می‌باشد.

خرما از میوه‌های سته بشمار می‌آید و تمایل به تولید میوه بی‌دانه دارد که ارزش خوراکی ندارند. میوه‌های رسیده آن قهوه ای روشن تا تیره بوده و دارای برون بر و میان بر گوشتی و درون بر لیفی می‌باشند. دانه‌های خرما آندوسپرم شاخی دارند. مراحل مختلف رشد و نمو میوه شامل حبابوک، کیمری، خلال، رطب و تمر می‌باشد. طی مرحله گرده افشانی، وجود رطوبت و بارندگی ضروری نبوده زیرا مانع بارور شدن گل‌های ماده می‌شود. در مرحل سبز و نارس میوه (مرحله حبابوک و کیمری) مقدار کمی باران ملایم مفید بوده و اگر در اثر رطوبت در میوه ترک ایجاد شود، پس از مدتی جوش می‌خورد اما اگر نخلستان قبل از بارندگی آبیاری شود، احتمال ترک خوردن و فاسد شدن میوه افزایش می‌یابد. بارندگی و رطوبت اواخر تابستان در مراحل آخر رسیدن میوه مضر بوده و موجب فاسد شدن میوه و بروز ناهنجاری نوک سیاه می‌شود. میزان اسید میوه در مرحله حبابوک بیشتر است. در مرحله کیمری تغییرات زیادی در میوه ایجاد شده، میزان وزن تر و قند میوه افزایش می‌یابد. در مرحله خلال، میوه رنگ سبز مایل به زرد دارد و در مرحله رطب رنگ قهوه ای تیره حاصل می‌شود. در مرحله تمر(تمار) میزان قند میوه به حداکثر می‌رسد و میوه آب زیاد از دست داده و قابل برداشت می‌شود. ازدیاد خرما از طریق جدا کردن تنه جوش هایی که به صورت شاخه‌های فرعی می‌باشند، انجام می‌گیرد. برای این منظور به اطراف درخت خاک می‌دهند تا تنه جوش‌ها ریشه دار شوند و بعد از 4-3 سال که رشد کافی نمودن، آنها را از درخت جدا کرده و در محل اصلی می‌کارند. فاصله کشت ارقام پابلند 10-9 متر و ارقام پاکوتاه 7 متر در نظر گرفته می‌شود. برای جدا کردن تنه جوش ها، ابتدا در اطراف آن گودال ایجاد کرده و تنه جوش بعد از بریده شدن از تنه پایه مادر همراه با ریشه‌ها به محل اصلی منتقل می‌گردد. تنه جوش‌های ریشه دار که وزن آنها بین 20 الی 40 کیلوگرم می‌باشد در گودال‌های از قبل ایجاد شده کاشته می‌شوند. هنگام انتقال پاجوش به محل اصلی باید دقت نمود که به نهال و بویژه به جوانه انتهایی آن آسیب نرسد. برگ‌های پایین تنه جوش را قطع می‌کنند به طوری که 10 الی 12 برگ باقی می‌ماند و ارتفاع تنه جوش به 90-75 سانتی متر می‌رسد. چنانکه ذکر گردید ریشه‌های خرما به خشکی و غرقاب بودن خاک مقاوم بوده و در 6-5 سال اول در اطراف نهال‌های جوان حوضچه ایجاد کرده و سعی می‌شود که مداوم در حوضچه رطوبت باشد. ارقام زیادی از خرما در ایران پرورش داده می‌شوند که براساس سفتی و نرمی میوه می‌توان آنها را به سه دسته گروه خشک، نیمه نرم و نرم تقسیم نمود. از ارقام خشک خرما می‌توان به خارک و دیری اشاره کرد که ارزش تجاری کمتری داشته و میوه آنها به عنوان آجیل مورد استفاده قرار می‌گیرد و فاقد شیره می‌باشند. خرمای شاهانی، مضافتی، کبکاک، خضراوی و حلاوی از ارقام نیمه نرم بشمار می‌آیند. بهترین ارقام خرما نوع نرم می‌باشد و از ارقام خرمای نرم که محصول صادراتی نیز می‌باشد می‌توان به خرمای سعمران(سایر) اشاره نمود.

آموزش کاشت خرما مرحله به مرحله:

– مراحل کاشت خرما:

1-1 پاجوش خرما:

در گذشته‌های دور، درخت خرما را با کاشتن هسته زیاد می­کردند ولی چون این درخت دو پایه است قبل از گل دادن، نر و ماده درخت مشخص نمی­شد، به این ترتیب هزینه زیادی برای باغدار داشت و تعدادی درخت نر بدون استفاده روی دست او می­ماند. در حالیکه برای هرصد درخت ماده 4 درخت نر کافی است. به تدریج کاشت بذرکنار گذاشته شد و به جای آن کاشت پاجوش رواج یافت، و به این ترتیب به تعداد دلخواه پاجوش نر را ازدرخت نر و پاجوش ماده را ازدرخت ماده انتخاب می­کنند. پاجوش حاصل­رویش جوانه­ای است که در روی ساقه یا ریشه به وجود می­آید. به طور معمول پاجوش­های ریشه را برای کاشت انتخاب می­کنند. پاجوش­ها بعد از 3 سالگی برای کاشتن انتخاب می­شوند. برای جداکردن پاجوش از درخت، خاک اطراف آن را کنار می­زنند، بعد با چند ضربه یک دیلم آهنی لبه تیز، آن را از درخت مادر جدا می­کنند.

2-1 کشت بافت خرما :

می­توان قسمتی از بافت گیاهی جوان درخت خرما یا پاجوش آن را در محیط کشت مصنوعی در آزمایشگاه مجهز و استریل و با استفاده از مواد محرک پرورش داد. هم چنین ازدیاد بافت گیاهی یاد شده در لوله­های آزمایش امکان­پذیر است. این نهال­ها پس از انتقال به گلدان نیاز به یک سال مراقبت دارد پس از رشد نهال تا ارتفاع حدود 40 سانتی­متر گلدان را عوض می­کنند. این نهال به 3 سال مراقبت در منطقه و در شرایط محیطی نیمه بسته نیاز دارد، پس از آن برای کاشتن آماده می­شود. این گونه نهال­ها از بعضی جهات از جمله آلوده نبودن به ویروس نسبت به پاجوش رقم مشابه مزیت دارد و دیگر اینکه درختان حاصل از کشت بافت یک رقم از خرما، از نظر ژنتیکی کاملاً مشابه هستند، همچنین تمام خصوصیات آن­ها از جمله ویژگی­های میوه تشکیل شده نیز شبیه به یکدیگر است، این امر به ویژه برای صادرات بسیارمناسب است.

3-1آماده سازی زمین برای کشت خرما:

مدتی پیش از کاشتن نهال(پاجوش) زمین را شخم می­زنند، ردیف­های کاشت را روی زمین با خط­کشی معین می­کنند. سپس چاله­هایی به گودی یک تا 5/1 متر حفر می­کنند. برخی از نخل­کاران با کود حیوانی و خاک نیمی از چاله را پر می­کنند.

4-1 نحوه کاشت پاجوش خرما:

پاجوش را داخل چاله می­گذارند و اطراف آن را با خاک می­پوشانند، به گونه­ای­که فاصله ریشه­ها از سطح خاک کمتر از 15 سانتی­متر و بیشتر از 50 سانتی­متر نباشد. بعد از کاشتن پاجوش، اطراف آن را با برگ خرما می­پوشانند تا مانع صدمه دیدن آن از تابش شدید آفتاب یا آسیب توسط حیوانات بشوند. فاصله درختان از یکدیگر معمولاً 8 تا 10 متر است و بستگی به این دارد که بخواهند بین درختان، گیاه یا درختی دیگر بکارند یا نه. اگر زیر درختان خرما درختان دیگری مثل مرکبات غرس شود لازم است فاصله­های زیادتری منظور شود.

2 – مرحله داشت و مراقبت از نخل خرما :

1-2 آبیاری نخلستان خرما :

نخلستان­ها را به روش­های گوناگون آبیاری می­کنند.

در خوزستان و در منطقه خرمشهر و آبادان با استفاده از جذر و مد دریا، آبیاری به روش جوی و پشته­ای انجام می­شود. به این ترتیب که درخت خرما را کنار جوی می­کارند و هنگام مد رودخانه اروند، آب به نهرهایی که به رودخانه وصل است وارد می­شود، سپس آب نهرها به داخل نخلستان­ها می­رود. در هنگام جذر و فروکش سطح آب رودخانه، آب نخلستان­ها به رودخانه باز می­گردد و به این ترتیب نخلستان­ها آبیاری می­شوند.

در منطقه شادگان خوزستان با انشعاب از رودخانه جراحی به وسیله نهرهایی که طول برخی از آنها به 20 کیلومتر نیز می­رسد، نخلستان­ها را به شکل جوی و پشته­ای و کرتی آبیاری می­کنند. نهرهای اصلی به نهرهایی فرعی منشعب می­شوند. در بعضی مناطق یا نخل را داخل کرت می­کارند و آنرا به صورت غرقابی آبیاری می­کنند و یا به شکل جوی و پشته­ای.

در برخی نواحی کم آب مانند بلوچستان خرما را روی مرز کرت­های بزرگ کاشته­‌اند و داخل کرت گندم یا برنج می­کارند. با آبیاری این زراعت­ها درختان­ خرما هم آبیاری می­شوند. درمنطقه برازجان اطراف­ نخلستان­ها دیواره­های خاکی بزرگی ایجاد می­کنندو در زمان پرآبی رودخانه ­ها (زمستان) کرت­ها را از آب پر می­کنند و درتابستان و فصل کم ­آبی3 تا 4 بار آبیاری می­کنند. درمیناب وحاجی ­آباد بندرعباس درطول تابستان درخت خرمارا 2 تا 3 بارآبیاری می­کنند. اکنون چند سالی است که آبیاری قطره­ای نیز به شیوه­های پیشین آبیاری افزوده شده است.

2-2 کوددهی نخل :

1-2-2 کودحیوانی: آن دسته از بهره­برداران که دامدار هستند و کود حیوانی دارند هردو سال یک بار مقدار 10 تا 15 کیلوگرم کودحیوانی پای هر درخت خرما می­ریزند و آن را با بیل زیرخاک می­کنند. زمان کوددادن پاییز و پس از برداشت خرما تا اسفند ماه(زمان گرده افشانی) است. نخلدارانی که زیر درختان خرما محصول دیگری می­کارند حتماً به زمین کود می­دهند.

2-2-2کودشیمیایی برای نخل :

تا چند سال پیش استفاده از کودشیمیایی برای درخت خرما معمول نبوده است. اکنون برخی از کشاورزان به ویژه آنهایی که زیر درختان خود را به زراعت­های دیگری مانند کشت باقلا، غلات(گندم،برنج) اختصاص می­دهند، از کود شیمیایی استفاده می­کنند. میزان مصرف کود شیمیایی فسفات 100 تا 150 کیلوگرم در هکتار در فصل زمستان همراه با شخم است، کود اوره نیز به صورت سرک در بهار به مقدار 150 کیلوگرم در هکتار مصرف می­شود.

نیاز خرما به عناصر پر مصرف و کم مصرف

عناصر پر مصرف عبارتند از فسفر و پتاسیم . برای تأمین ازت مورد نیاز گیاه در آبیاری قطره ای می‌توان از کود اوره، سولفات آمونیوم و نیترات آمونیوم استفاده کرد همه انواع این کودها در سیستم آبیاری چه به صورت محلول و تزریق از طریق سیستم و چه به صورت چالکود قابل استفاده‌اند و با وجود کودهای شیمیای قابل محلولپاشی ماکرو ومیکرو شما میتوانید به راحتی و با کمترین مقدار مصرف نیاز درخت خود را برطرف نمایید و حتی از طریق ابیاری انها زا مصرف نمایید.

لازم به ذکر است که جذب کودهای میکرو و محرک‌های رشد از طریق محلولپاشی بسیار بالا و همچنین کم هزینه است و در کمترین زمان ممکن نتیجه را مشاهده خواهید نمود.

عناصر کم مصرف

عمده عناصر کم مصرف عبارتند از آهن ، روی ، بر ، مس ، منگنز و مولیبدن

برای نتیجه بهتر میتوانید از کودهای قابل محلولپاشی استفاده نمایید

مهمترین مشکل در درختان خرما کمبود عناصر میکرو می‌باشد

برای جبران این مشکل می‌توانید از کود میکرو آس ایتالیا که حاوی درصد بالایی از عناصر میکرو می‌باشد استفاده نمایید

3-2 گرده افشانی در خرما:

گرده افشانی خرما یکی از حساس­ترین کارهای نخلداری است. عمل گرده ­افشانی در نخل به دلیل اثرات دانه­گرده بر روی کیفیت میوه بسیار مهم و حساس است و به همین دلیل با دخالت انسان انجام می­شود.

برای انجام تلقیح، چند خوشه چه از گل­ نر مورد نظر را که با گل ماده همزمانی داشته باشد می­برند و داخل خوشه ماده می­گذارند و دور آن را می­بندند. برای هر 100 درخت ماده 5 تا 10 درخت نر منظور می­کنند. زمان گرده­افشانی با توجه به درجه حرارت و نوع خرما متفاوت است و از اسفند ماه تا اوایل اردیبهشت ماه نوسان دارد.

برخی کشورها که دارای نخلستان­های بزرگ هستند و کشت آنها براساس اصول درختکاری و با رعایت فاصله انجام شده است، گرده افشانی به صورت خشک و با استفاده از دستگاه­های مکانیکی انجام می­شود.

17 نکات مهم در مورد گرده افشانی خرما:

گرده افشانی در ساعت 10 صبح لغایت 3 بعداظهر انجام شود.

در صورتی که بارندگی 3-2 روز بعد از گرده افشانی به وقوع پیوست گرده افشانی تکرار گردد.

در روش مکانیکی گرده افشانی باید حداقل دوبار و به فاصله 3-2 روز انجام شود.

گرده افشانی مکانیکی به دلیل مزایای متعدد بر گرده افشانی سنتی ار جحیت دارد. بنابر این توصیه می‌شود از این روش استفاده گردد.

در نقاطی که درجه حرارت در هنگام گرده افشانی پایین است از کیسه‌های کاغذ کرافت روی گل آذین‌های گرده افشانی شده استفاده شود و 10-8 روز بعد برداشته شوند.

تنک اول میوه خرما را می‌توان با حذف یک سوم طول خوشه در ارقام با خوشک‌های بلند در هنگام گرده افشانی انجام داد.

در گرده افشانی سنتی حتماً از کارگران ماهر استفاده شود.

در گرده افشانی به روش مکانیکی استفاده از گرده خشک تازه (گرده خشک سالجاری) بر گرده خشک سال گذشته ار جحیت کامل دارد.

شکاف خوردن گریبانه ماده علامت رسیدن آن و آمادگی جهت گرده افشانی است.

هم زمانی رسیدن گل‌های نخل خرمای نر و ماده به ویژه در هنگامی که روش گرده افشانی سنتی می‌باشد، بسیار مهم است.

گرده افشانی در اکثریت ارقام 4-2 روز بعد از پس از باز شدن اسپات انجام شود.

استفاده از گرده خشک در مواردی نظیر سطح کاشت زیاد و وجود ارقام مختلف با تاریخ گل دهی متفاوت ضروری است.

بهترین روش نگهداری گرده خشک قراردادن آن درون ظروف سر بسته بدون هوا در مجاور کلرید کلسیم و درون یخچال با درجه حرارت 5-4 درجه سانتی گراد است.

مناسب ترین نسبت اختلاط دانه گرده با آرد سبوس گندم و یا پودر تالک میزان 20% دانه گرده و 80% مواد همراه است.

میزان گرده مصرفی برای هر خوشه یک گرم از مخلوط دانه گرده و مواد همراه با ترکیب 20% دانه گرده و 80% مواد همراه است. به عبارت دیگر میزان مصرف دانه گرده حدود 2/0گرم به ازاء هر خوشه است. ولی در روش سنتی میزان گرده مصرفی حداقل یک گرم است.

استفاده از دانه گرده خشک تازه مؤثرتر است.

اختلاط دانه گرده سال قبل با دانه گرده سال جاری در مواردی که ناچار به استفاده از دانه گرده سال قبل هستیم توصیه می‌گردد.

4-2-2 نحوه نگهداری خوشه ­های خرما:

پس از تشکیل میوه خرما برای جلوگیری از شکستن خوشه­ هایی که وزنشان زیاد است آنها را از برگ­های بالایی خوشه رد کرده به برگ­های پایین خوشه تکیه می­دهند.

برخی از نخل­ داران برای نگهداری خرما از گزند حشرات و پرندگان خوشه­‌های خرما را داخل کیسه گونی یا سبدهای بافته شده از برگ خرما جا می­دهند.

مهم ترین اهداف پوشش خوشه‌های خرما عبارتند از

بهبود خواص کمی و کیفی میوه ها.

جلوگیری از آلودگی خوشه‌ها به گرد و غبار و کاهش بازار پسندی میوه خرما.

جلوگیری از آفتاب سوختگی و حفظ بهبود کیفیت و رنگ میوه.

جلوگیری از خسارت پرندگان، زنبورها و آفات زیان آور به میوه خرما.

جلوگیری از خسارت باران و بادهای گرم و سوزان.

بهترین زمان جهت نصب پوشش‌ها روی خوشه‌های خرما در مرحله تبدیل میوه خرما به خارک (هنگام تغییر رنگ) می‌باشد. بسته به این که هدف اصلی از به کار بردن پوشش خرما چه باشد و با در نظر گرفتن شرایط آب و هوایی (رطوبت، درجه حرارت) و نوع رقم خرما و موارد مصرف آن (خارک، رطب، خرمای رسیده)، هزینه تهیه پوشش و غیره، نوع پوشش مورد استفاده متفاوت خواهد بود. مهم ترین پوشش‌های مورد استفاده نخل کاران عبارتند از:

پوشش حصیری ساخته شده از برگ‌های خرما که این نوع پوشش در استان سیستان و بلوچستان استفاده میگردد.

پوشش توری پارچه ای که در اغلب نقاط استفاده می‌شود.

پوشش توری نایلونی.

پوشش توری سیمی.

پوشش کاغذ کرافت.

پوشش پلاستیکی.

پوشش گونی کنفی یا گونی پلاستیکی

2-2-5 شخم نخلستان :

در برخی مناطق بین درختان خرما درختان دیگری مانند مرکبات می­­کارند. دربعضی از مناطق بین درختان خرما، به ویژه زمانی که به صورت کرتی کاشته می­شود، زراعت­هایی مانند سبزی، گوجه ­فرنگی، بامیه، یونجه، برنج و باقلا می­کارند.در این صورت هر ساله زمین نخلستان را شخم­ می­زنند در صورتی که بین درختان خرما محصولی کاشته نشود، در فصل تابستان برای جلوگیری از تبخیر آب و برای تهویه هوا و نیز از بین بردن علف­های هرز، زمین نخلستان را با بیل یا ترکتور شخم می­زنند.

3-2-6 هرس نخل خرما :

معمولاً پنج نوع هرس در نخل خرما متداول است:

1-هرس برگ 2-هرس دمبرگ 3-هرس خار 4-هرس دم خوشه‌ها پس از برداشت 5-حذف تنه جوش و پاجوش.

نحوه هرس برگ خرما :

اهداف هرس برگ در نخل خرما

حذف برگهای خشکیده و آویزان به درخت به منظور سهولت عملیات داشت و برداشت و بهبود تهویه در نخلستان.

حذف برگهای آلوده به آفات و بیماری‌ها (برگ‌های آلوده به انواع شپشک‌ها و برگ‌های آلوده به انواع لکه برگی ها).

رعایت نسبت برگ به خوشه و تولید محصول با کمیت و کیفیت مناسب.

سهولت در انجام عملیات گرده افشانی.

سهولت در انجام عملیات خم کردن خوشه‌ها به سمت پایین و آرایش و تنظیم خوشه‌ها روی نخل خرما.

ایجاد تعادل بین اندام‌های رویشی و زایشی گیاه.

جلوگیری از پوسیدگی تدریجی تنه نخل.

.