درختچه جوجوبا (نگهداری + پرورش)

• جوجوبا یا هوهوبا (به انگلیسی: Jojoba) درختچه ای بومی بیابان سونورا است، این گیاه بوته ای چندساله، دوپایه با ساقه‌های متعدد و همیشه سبز می‌باشد. شکل درختچه با انشعابات یقه ای است و دارای ارتفاعی حدود 1 الی 5 متر است معمولاً ارتفاع این گیاه پس از گذشت 10 الی 12 سال به حدود 1٫5 الی 3 متر می‌رسد.
• حداکثر ارتفاعی که این گیاه می‌تواند داشته باشد 5 متر است. با هرس شاخه‌های این گیاه می‌تواند به اشکال گوناگون رشد کند، بیشتر گیاهان جوجوبا مدور هستند. برگ‌های این گیاه بیضوی شکل هستند، فاقد دم برگ و به طول 2 الی 4 سانتیمتر با کوتیکول ضخیم و چرمی شکل هستند.
• درخت جوجوبا ريشه هاي زيادي دارد. ريشه دهي جوانه هاي اين گياه تحت تأثير رژيم رطوبتي بوده و در شرايط آبياري سطحي و يا توالي كوتاه ريشه حالت سطحي و افشان به خود مي گيرد؛ لذا در شرايط كشت به منظور گسترش پوشش گياهي تثبيت خاك و امثال آن كشت اين گياه توصيه مي شود.
• در مناطقي با بارندگي 400-250 ميليمتر بوته هاي گياه رشد مناسبي داشته‌اند كه اين ميزان بارندگي ممكن است براي بوته هاي تثبيت شده غير ضروري باشد. زيرا سامانه ريشه اي كه قابليت دسترسي به منابع آب زير سطحي تا اعماق 10-15 متر را مهيا مي سازد.
• طول ريشه بالغ آن تا 30 متر مي رسد. پس از كاشتن دانه تنها يك ماه بعد همزمان با جوانه زدن گياه از خاك، ريشه 75 سانتيمتر در خاك نفوذ مي كند.
• عمل لقاح در اوايل فصل زمستان و گل دهي در اواخر زمستان و اوايل بهار مي باشد و در اكثر مناطق در چنين مواقعي از سال بارندگي وجود دارد؛ لذا رقابت بين اين گياه و ساير گياهان زراعي در رابطه با آبياري وجود ندارد. رسيدن جوانه هاي گل در اواخر تابستان تشكيل لذا لزوم بارندگي در اين فصل با يك نوبت آبياري در اواسط تابستان براي محصول سال بعد ضروري و بسيار مفيد خواهد بود.
• در كشت اين گياه وجود حداقل 5 درصد گياهان نر به منظور تلقيح گياهان ماده ضروري است. 95 درصد گرده افشاني اين گياه با باد بوده و 5 درصد بقيه به عهده حشرات مي باشد. كپسولي تخم مرغي شكل و حاوي يك تا سه دانه درشت قهوه اي رنگ مي باشد.
• در شرايط عادي فقط يكي از آنها رشد مي كند. طول دانه حداكثر 2 سانتيمتر دانه هاي رسيده بين 1٫5 تا 2 گرم وزن متغير مي باشد. گرچه در 2-3 سالگي ميوه مي دهد. اما ميوه دهي اقتصادي آن از 4 سالگي به بعد بوده و اين بدان معناست كه تا 4 سالگي پس از كاشت اميدي به سوددهي آن نيست و حداكثر ميزان توليد 10-11 سالگي خصوصاً 11 سالگي است.
• کشورهای بزرگ تولید کننده جوجوبا امریکا، استرلیا، مکزیک، کاستاریکا، برزیل، آرژانتین، پاراگوئه، مصر، پرو و فلسطین بوده و درکشورهای عربستان سعودی، سودان،کنیا و آفریقای جنوبی، توسعه یافته و از تولید مطلوبی دراین کشورها برخوردار است.
• درایران با توجّه به شرایط ویژه اقلیمی بویژه کمبود آب، ازگیاهان مناسب جهت کشت و توسعه خصوصاً در نواحی جنوبی کشور و استانهای بوشهر، سیستان و بلوچستان، فارس، خوزستان و تا حدودی کرمان، یزد و اطراف کویر میبایست استفاده شود. ویژگی چندمنظوره بودن این گیاه بعنوان گیاهی زراعی،صنعتی-علوفه ای و حفاظتی (موثردرکاهش فرسایش خاک) توجّه جدی تربه این گیاه را می‌طلبد.

دمای موردنیاز گیاه جوجوبا :

این گیاه می‌تواند در محدوده دمای هوا 50 الی 9- درجه سانتی گراد را تحمل کند. این گیاه همچنین می‌تواند دمای خاک را تا حدود 65 درجه سانتی گراد تحمل کند. اما دمای بالاتر از 50 سانتی گراد باعث گرمازدگی و خشک شدن گل‌ها و انتهای سرشاخه‌ها می‌شود.

بوته‌های جوان این گیاهان نسبت به یخبندان حساس می‌باشند. این گیاهان اگر در معرض دمای 6- درجه سانتی گراد قرار بگیرند سرمازدگی در آن‌ها ایجاد می‌شود و جوانه‌های گل آن نیز در 2- درجه سانتی گراد نابود می‌شوند. در برودت 6- درجه سانتی گراد زیر صفر نهال‌ها نیز در معرض از بین رفتن هستند.

گیاه جوجوبا در اوایل دوره‌ی رشد خود (-4 سال اول) نباید با سرمای کمتر از 3- درجه سانتی گراد مواجه شود؛ این گیاهان در دمای 27 الی 36 درجه سانتی گراد رشد مطلوبی دارد.

خاک مناسب جوجوبا :

گیاه جوجوبا باید در زمینی کاشته شوند که شنی باشد و همچنین قابلیت نفوذ آب زیادی داشته باشد. گیاه جوجوبا در مناطق بومی خود معمولاً در خاک‌های شنی- رسی و خاک‌های آبرفتی و البته به ندرت در خاک‌های سنگین تر یافت می‌شود .

این گیاهان به علت توقعات بسیار کمی که دارند می‌توانند در زمین‌های زراعی از بین رفته به علت پایین رفتن سفره آب زیرزمینی – شور شدن خاک و مسائل دیگر قادر به رشد است. گیاهان جوجوبا به خاک‌های سنگین و مستعد و غرقابی بسیار حساس بوده و لازمه کشت آن وجود زهکش قوی است تا از ایجاد حالت غرقابی جلوگیری کند.PH موردنیاز برای کشت این گیاه بین 8 الی 5 متغیر است و به خوبی در این PH رشد می‌کند. اما PH کمتر از 5 باعث سمی شدن آلومینیوم می‌شود.

گیاه جوجوبا در برابر شوری مقاوم است و همچنین درعین حال از شور شدن خاک اراضی کویری نیز جلوگیری می‌کند. بعضی از گونه‌های این گیاه تا شوری 7000 از خود مقاومت نشان می‌دهند و کاهش محصول در این گیاه دیده نمی شود. بنابراین می‌توان از آب ساحل دریا با شوری 4000-6000 آن‌ها را آبیاری نمود. در استرالیا حتی از فاضلاب‌های با فسفر زیاد نیز برای آبیاری گیاه جوجوبا استفاده می‌شود.

نحوه‌ی کاشت گیاه جوجوبا :

تکثیر این گیاه به سه روش بذر، قلمه و کشت بافت صورت می‌گیرد. می‌توانید شاخه‌های درخت نر را به شاخه‌های درخت ماده و همچنین شاخه‌های درخت ماده را نیز می‌توان به شاخه‌های درخت نر پیوند زد.

تکثیر توسط قلمه:

در روش‌های تکثیر قلمه از سرشاخه‌های جوان گیاه قطعاتی به طول 10 الی 15 سانتیمتر جدا نموده و سپس قلمه‌ها را در حرارتی حدود 22 درجه نگهداری می‌کنند و با قارچ کش و هورمون ریشه را آغشته کرده و در مدت 3-8 هفته تولید ریشه می‌نماید. ترکیب خاک برای کشت ترکیبی از 50 درصد پرلایت، 50 درصد ورمی کولیت با مخلوط ماسه، پودر برگ و خاک لوم می‌باشد. بهترین خاک برای کشت قلمه ترکیبی از پیت خزه پرلایت و ورمی کولیت شاخه شده است.

گیاهان جوجوبا از طریق قلمه زنی زودتر از گیاهان با روش بذری تولید گل و میوه می‌کنند و امکان حفظ صفات ژنتیکی در آن‌ها نیز وجود دارد اما کاشت از طریق بذر تنوع ژنتیکی زیادی وجود دارد. سرعت رشد گیاهان حاصل از کشت بافت بیشتر از گیاهان تکثیر یافته از روش‌های دیگر می‌باشد.

تکثیر از طریق بذر:

• در نواحی که درخت جوجوبا به صورت طبیعی در آن رشد می‌کند تنها منبعی می‌باشد که بذر جوجوبا از آن به دست می‌آید. تکثیر بذر به دو روش کاشت مستقیم و نشاء کاری صورت می‌گیرد. در کاشت مستقیم بذر، بذر به قارچ حساس بوده و در شرایط رطوبتی بالا به سرعت آلوده می‌شود .
• در کاشت مستقیم بذرها معمولاً در فواصل 40 الی 45 سانتیمتر و در عمل 5/2 سانتیمتر روی ردیف‌ها کاشته می‌شوند و فاصله هر یک از ردیف‌ها 3 الی 7 متر انتخاب می‌شوند. بذر گیاه جوجوبا در شرایط مناسب پس از 20 الی 30 روز جوانه می‌زند.
• بهترین زمان کشت این گیاه زمانی است که دمای خاک در عمق 10 سانتیمتر حدود 26 درجه می‌رسد. این زمان معمولاً طی گرمای آخر فصل بهار یا اوایل فصل پائیز می‌باشد. درجه حرارت کم، جوانه زدن گیاه را به مدت چندین ماه به تأخیر می‌اندازد.
• برای حل مسئله نر یا ماده بودن دانه‌ها را نزدیک به هم می‌کارند. هنگامی که گیاه از طریق بذر تکثیر می‌شود ماده یا نر بودن آن تا هنگامی که نهال دوساله نشود نمی توان تشخیص داد. جنسیت گیاه جوجوبا را زمانی می‌توان تعیین کرد که نهال گل داشته باشد.
• کاشت توسط نشاء گیری، برای تولید نشاء هایی که مناسب انتقال به زمین اصلی باشند معمولاً 2 الی 4 ماه زمان لازم است و بذرهای جوجوبا همانند خزانه برنج در یک محیط مناسب کاشته و در زمان مناسبی به زمین اصلی انتقال داده می‌شوند.
• بهترین زمان برای انتقال نهال‌ها پیش از گرمای تابستان و یا قبل از سرمای زمستان است تا زمان تثبیت گیاهچه‌ها باید آن‌ها را از علف‌های هرز و خسارت ناشی از آن‌ها به صورت مختلف شیمیائی و مکانیکی حفظ نمود. رشد این گیاه در دو سال اول کاشت محدود است.