درختچه ای به ارتفاع 1٫5 متر که در اماکن مساعد به ارتفاع 6 تا 7 متر (گاهی بیشتر) درمی میآید و به سهولت جنگلی انبوه بوجود میآورد. برگهائی پهن و نوک تیز با دو ردیف دندانه، به رنگ سبز و گلهائی بر دو نوع نر و ماده دارد. نوع نر این گلها دارای 3 تا 8 پرچم است و مجموعه آن به صورت سنبلههای آویخته در پائیز ظاهر میشود. میوه آن که فندق نامیده میشود، در حالت تازه از پوشش سبز رنگی پوشیده شده است.ولی تدریجاً پس از خشک شدن از آن جدا میشود. گونه C.avellana به عنوان فندق اروپائی شناخته شده و بصورت تجاری کاشته میشود. در اثر دو رگه گیری این گونه با سایر گونههای موجود در این جنس تنوع زیادی در ارقام فندق ایجاد شده است.
فندق بومی اروپا و آسیای صغیر و قفقاز است . پرورش درخت فندق از زمانهای قدیم معمول بوده و کشت آن در اروپا از قرن جهاردهم میلادی رو به توسعه گذاشت و بتدریج در ممالک اطراف حوزه دریای مدیترانه متداول گردید . پرورش باغی این درخت در ایتالیا با کشت 6 واریته در سال 1671 شروع شده همچنین واریتههای زیادی در سال 1912 در انگلستان شناخته شد . فندق رقم کنتیش کاب که بنام دوچیلی هم معروف است از یک گیاهچه فندق که در سال 1830 کاشته شد بدست آمده و هنوز هم کشت میشود.
فندق به دليل داشتن ريشه هاي افشان و فرم رشد درختچه اي و با پاجوش دهي فراوان مي توان در جلوگيري از فرسايش خاك و تثبيت آن بسيار موثر واقع شود. فندق از گياهان كم توقع و مقاوم به عوامل نامساعد محيطي ميباشد. ميزان توليد فعلي فندق در جهان 30 % كمتر از نياز بازارهاي جهاني است. بنابراين توليد اين محصول از نظر اقتصادي داراي اهميت ويژه اي است . همچنين فندق به دليل داشتن قابليت نگهداري طولاني و حمل و نقل آسان مي تواند درآمد قابل ملاحظه اي را برا ي كشاورزان تأمين نمايد . كشت فندق در اراضي شيب دار مي تواند علاوه بر تثبيت خاك ، باعث تبديل اراضي ديم كم بازده به باغهاي اقتصادي مي گردد . در ايجاد استغال مولد بسيار موثر مي باشد.
شرايط كاشت درخت فندق
خاك مورد نیاز درخت فندق :
درخت فندق از جمله درختاني است كه عموماً با هر خاكي سازش دارد. اما براي رشد بهتر و توليد ميوه بيشتر نياز به خاكي دارد كه نيمه عميق تا عميق ( بيش از 50 سانتيمتر ) باشد و قدرت جذب آب بيشتري داشته باشد. مانند : خاكهاي رسوبي ، رسي و شني ورسوبي و شني يا خاكهايي كه به اندازه كافي رس داشته باشند . خاكهاي سبك ، يعني شني و رسي كه قابليت نفوذ آب در آنها به خوبي وجود داشته باشد . خاكهاي قليايي با PH مختلف كه با آنها سازش نسبي دارد . خاكهاي اسيدي با PH حدود 6 كه سازش فندق در چنين خاكهايي بهتر از زمينهايي است كه PH آنها از 7٫5 به بالا باشد . با آنكه ميزان آهك فعال در خاك چندان ربطي با PH ندارد و درخت فندق بيش از هر درخت ميوه ا ي با آن سازش دارد ، با اين حال آزمايشهاي انجام شده نشان داده است كه باغ هاي فندق نبايد در زمينهاي احداث شوند كه ميزان آهك فعال آنها از 10 درصد بيشتر باشد و چون ريشه درخت فندق به خفگي در خاك نيز حساسيت دارد، لذا كاشت آن در اراضي فاقد زهكشي مرطوب، فشرده، رسي، سنگين و غير قابل نفوذ، يا در خاكهايي كه پس از بارندگي آب خيز باشند، توصيه نمي شود.
رطوبت مناسب فندق :
وجود رطوبت كافي يكي ديگر از عواملي است كه براي كشت فندق ضروري است . ميزان رطوبت بين70 تا 80 % براي كشت و پرورش فندق مناسب مي باشد . در صورتي كه ميزان بارندگي ساليانه حداقل 800 ميلي ليتر با پراكنش مناسب در فصول گرم باشد مي توان به كشت ديم فندق اقدام نمود. در غير اين صورت برا ي توليد تجاري آبياري تكميلي درختان در ماههاي خرداد ، تير و مرداد الزامي مي باشد.
آبیاری فندق :
یکی از اساسی ترین نیاز برای درخت فندق وجود اسید آبسیسیک کافی در اطراف ریشهها و وجود رطوبت کافی (رطوبت نسبی حداقل 60 درصد) در محیط اطراف درخت است زیرا ریشههای سطحی و برگهای پهنی دارد مناطقی که دارای بارندگی متوسطی بوده و توزیع بارندگی نیز در طول فصل مناسب است برای کاشت موفقیت آمیز فندق خیلی مناسب هستند.آبیاری منظم باغهای احداث شده فندق سبب میشود :
الف- میزان گیرایی نهالهای کاشته شده افزایش یابد و سیستم ریشه بندی آنها تقویت شود.
ب- رشد گیاه تسهیل و تسریع شود.
ج- کیفیت و کمیت محصول افزایش یابد.
دور آبیاری بسته به شرایط آب و هوایی و خاک از 4 تا 7 روز بوده و در طی دوره رشد به 10000 متر مکعب اسید آبسیسیک نیاز دارد.
باد :
با توجه به اينكه گلدهي وگرده افشاني در ختان فندق در فصل زمستان صورت مي گيرد ، وجود بادهاي شديد و سرد موجب جلوگيري از گرده افشاني و تلقيح مي گردد. همچنين بادها ي سرد باعث خم شدن تاج درخت و ايجاد سوختگي در سر شاخه هاي جوان و حاشيه برگها مي شود. بادهاي گرم و خشك نيز در فصل تابستان باعث سوختگي سر شاخهها و حاشيه برگها مي گردند. بنابراين از كشت فندق در مسير بادهاي سرد و يا گرم و خشك بايد اجتناب نمود و يا اينكه از درختان باد شكن براي محافظت در برابر باد استفاده نمود .
تکثیر فندق :
الف- جنسی (با بذر):
تکثیر فندق به وسیله بذر مانند اغلب درختان میوه امکان پذیر است در ازدیاد به وسیله بذر با کاشت فندق بلافاصله پس از برداشت همراه با پریکارپ به مقدار زیادی جوانه زنی را کاهش میدهد. حذف پوسته بذر مثل حذف پریکارپ جوانه زنی را تا 81 درصد افزایش میدهد. خواب بذر با یک دوره استراتیفیکاسیون به مدت 6 ماه برطرف میشود. در صورتیکه فندق دیر برداشت شود (آخر شهریور) پریکارپ میوهها سخت میشود در اینصورت ابتدا یک دوره استراتیفیکاسیون گرم در 20 درجه سانتی گراد ضروری است و بدنبال آن بذور فندق باید در معرض یک دوره سرما (4 درجه سانتی گراد) قرار گیرند. در میوه هایی که زود برداشت میشوند (آخر مرداد) آندوسپرم و جنین اغلب به اندازه کافی رشد نمی کند و جوانه زنی این قبیل بذور بخوبی صورت نمی گیرد. برای از بین بردن خواب بذور فندق اگر آنها را به مدت 6 هفته در معرض سرمای 5 درجه سانتی گراد قرار داده و سپس به 20 درجه سانتی گراد منتقل شوند اسید جیبرلیک در بذر تجمع یافته و موجب جوانه زنی میشود.
ب- روش تکثیر غیر جنسی (رویشی) عملی و آسان تر میباشد :
1- پاجوش : پاجوشها شاخه هایی هستند که از جوانههای نابجای ریشه به وجود میآیند و برای تکثیر فندق میتوان خاک پای درخت را کنار زده و این شاخهها را جدا نموده و در محل مورد نظر کاشت.
2- خوابانیدن : خوابانیدن فندق به دو صورت خوابانیدن کنده ای و کپه ای صورت میگیرد و در هر دو روش ابتدا باید نهالی را که به عنوان پایه مادری انتخاب میکنیم در سال اول از سطح خاک کف بر نموده و با خاک دادن پای پاجوشهای روئیده شده آنها را ریشه دار نموده و در محل اصلی میکاریم.
3- فندق را میتوان مانند سایر درختان میوه با پیوند زدن ارقام اصلاح شده روی پایههای بومی و اصلاح شده تکثیر نمود و برای پیوند زدن از انواع پیوند جوانه میتوان استفاده نمود.
اگر در فندق گردههای یک رقم با مادگی ارقام دیگر سازگاری داشته باشد سبب باردهی خوبی خواهند گردید.
میوههای فندق پس از رسیدن بر روی زمین میریزند میوه هایی که به روی زمین میریزند در اثر رطوبت خاک تغییر رنگ میدهند از این رو برای جلوگیری از آن باید در اولین فرصت پوست میوهها جدا شود.میوهها در طول فصل باید 2 تا 3 بار جمع آوری شوند. عملکرد درختان فندق بسته به سن و قدمت درخت فاصله کاشت ، عملیات آماده سازی خاک و عوامل دیگر متفاوت است اگر یک هکتار باغ 2200 کیلوگرم محصول تولید کند محصول خوبی داشته است عملکرد درختان، بارده از سالی به سال بعد دچار نوسان میگردد.
این گیاه از تیره فندق بوده و گیاه یک پایه بشمار میآید. گلهای نر و ماده آن روی شاخههای یک ساله و به طور جداگانه تشکیل میشوند. گلهای نر به صورت شاتون در جانب شاخههای یک ساله قرار دارند و گلهای ماده نیز در جانب و یا انتهای شاخههای یک ساله با کلاله قرمز رنگ و به صورت خوشه ای حاصل میشوند. هر گل آذین گلهای ماده فندق 10 عدد گل کوچک دارد اما در هر خوشه 3-2 عدد میوه تشکیل میشود. گلهای فندق 3 تا 4 سال پس از کاشت ظاهر میشوند. اما باردهی از 5 الی 6 سالگی آغاز میگردد و به مدت 20-10 سال درختان فندق باروری اقتصادی دارند. میوههای فندق از نوع میوههای فندقه بوده و فرابر میوه در طی فصل رشد سفت و سخت شده و چوبی میگردد و این میوهها داخل برگ هایی که ظرف نامیده میشوند، قرار دارند.
گرچه چوب فندق به سرمای زیاد مقاوم است اما به جوانههای گل فندق در 10- درجع سانتی گراد آسیب جدی وارد میشود و موجب کاهش محصول میگردد. زیرا فندق در طول ماههای زمستان شکوفه میدهد و تولید محصول خوب به مناطقی محدود میشود که دریا از اثر سرمای زمستان در حین گلدهی جلوگیری نماید. جوانههای برگ فندق همانند جوانههای سیب به استراحت بیشتر (1700-800 ساعت زیر 7 درجه سانتی گراد) اما جوانههای گل به استراحت کمتری نیاز دارند. با توجه به موارد ذکر شده میتوان فندق را از درختان میوه مناطق معتدل گرم بشمار آورد. زیرا به طور کلی به سرماهای شدید زمستان مقاوم نمی باشد. فندق گیاه خودناسازگار بوده و لذا برای گرده افشانی مطلوب بهتر است 20-12 درصد از درختان فندق از ارقام گرده دهنده باشند. در ضمن ارقام مختلف فندق حالت نر پیش رسی و یا ماده پیش رسی دارند. در صورت دمای بیشتر در اواخر زمستان حالت نر پیش رسی و در هوای خنک تر حالت ماده پیش رسی ظاهر میشود.گلهای نر در اواسط اردیبهشت تا اواسط خرداد و گلهای ماده در اواسط تیر تا اوایل شهریور ماه متمایز میشوند. شاتونهای گلهای نر در طول فصل رشد از اوایل خرداد آشکار میشوند. اما گلهای ماده به صورت خوشه ای بوده و تا اوایل زمستان ظاهر نمی شوند. در مناطقی که زمستانهای ملایم دارند، گرده افشانی در طی زمستان انجام میگیرد. اما در مناطقی که زمستانهای سرد دارند گرده افشانی در اوایل بهار صورت میگیرد. لولههای گرده از دی ماه تا خرداد که به تخمدان میرسند، به حالت رکود باقی میمانند، عمل تلقیح در اواخر بهار انجام میگیرد. بنابراین تشکیل میوه در فندق دیر وقت و در اواخر بهار صورت میگیرد. بعد از عمل تلقیح رشد سریع در میوه آغاز میشود و در طول این دوره سقط جنین قابل توجهی نیز به وجود میآید. این سقط ممکن است به علت کمبود بُر (B) و نیاز زیادتر جنین به این ماده میباشد. خاکهای عمیق و قابل نفود با pH کمی اسیدی برای رشد فندق مناسب است. فاصله کشت فندق در حدود 6-5 متر میباشد و به صورت تنه و یا توده ای که اجازه رشد به پاجوشها داده میشود، پرورش مییابد و به گیاهان تک بوته به شکل جامی یا شلجمی داده میشود. ازدیاد فندق اکثراً توسط پاجوش میباشد اما میتوان به روش خوابانیدن و پیوند نیز ازدیاد داد. از مناطق مهم کشت و تولید فندق در دنیا میتوان به ترتیب ترکیه، ایتالیا، اسپانیا و آمریکا را نام برد. از مناطق کشت فندق در ایران میتوان به ارومیه، قزوین و گرگان اشاره نمود.
خواص غذایی و دارویی فندق
فندق یکی از مغذی ترین دانههای خوراکی است که سرشار از انرژی، پروتئین، کلسیم، فسفر، آهن، پتاسیم و ویتامین B میباشد به همین دلیل اثر تقویتی بالایی داشته و برای مبتلایان به بیماری قند مفید است. برگ، شکوفه و پوست فندق قابض است و مغز فندق به دلیل داشتن فسفر زیاد مغز را تقویت میکند.
بر اثر عملیات اصلاح و دورگ گیری گونههای مختلف فندق تنوع زیادی در ارقام و ژنوتیپهای فندق ایجاد شده که مرسوم ترین رقمها در ایران عبارتند از گرداشکور، گرده، پشمینه و شستک.
ارقامی که میتوانند در یک خزانه با هم جدا از یکدیگر بر روی ردیف کشت شود و در احداث باغ از نظر تلقیح سازگاری داشته باشد:
1- فرتیل دوکارد (وزن بالایی دارد)
2- روند دو پیمون (چربی بالا و مزه خوبی دارد)
3- نقرت (مغز بیضی شکل و گوشت سفید و پروتئینها محصول میباشد)
ارقام دیگری نیز وجود دارند که با یکدیگر سازگاری دارند. مثال: سگورب – مرویل – لونگ داسپاین
.
منبع: ساعدنیوز | https://saednews.com
مجله گل و گیاه
