مهمترین مراسمی که پس از تدفین برگزار میشود مجلس ترحیم یا ختم است که در سومین روز درگذشت متوفی برگزار میگردد. تشریفات این مراسم در هر منطقه بنا به آداب و رسوم خاص آن منطقه صورت میگیرد اما در همه آنها یک مجموعه آداب عمومی رعایت میشود.
1. به طور معمول پس از اتمام مراسم تدفین و پیش از پراکنده شدن مردم، زمان و مکان مجلس ترحیم به اطلاع بستگان میرسد و اعلامیههای چاپ شده در کوچه و خیابان محل زندگی متوفی و بستگان درجه یک او نصب میشود.
2. این مجلس عموما در خانه مرحوم، مسجد و یا تکیه محل برگزار میگردد که مردم با لباس هایی تیره و اغلب مشکی رنگ، برای تسلی بازماندگان و نشان دادن علاقه خود به متوفی در آن شرکت میکنند و تاج گل میفرستند. نمونه تاج گلهای ترحیم را اینجا ببینید.
3. غالبا در قسمتی از مسجد طاق شال ترمه پهن میکنند و روی آن را با گلهای سفید، شمعهای روشن، عکس متوفی و قرآن و گلاب پاش میآرایند. گاهی سینیهای خرما و حلوا که برای پذیرایی از میهمانان آماده شده نیز روی همین طاق شال ترمه قرار میگیرد.
4. بستگان نزدیک به متوفی ، جلوی در مسجد در دو طرف به صف میایستند و هنگام ورود یا خروج حاضران از آنها تشکر و قدردانی میکنند.
5. کسانی در مسجد مسئولیت پذیرایی را به عهده دارند که از خدمه مسجد و یا بستگان متوفی هستند. معمولا در این مراسم با توجه به گرما یا سرمای هوا، از چای یا شربت به همراه خرما و حلوا برای پذیرایی استفاده میشود. گذاشتن میوه و شیرینی نیز مرسوم است.
6. در طول مراسم، کسانی بین حاضران قرآن تقسیم میکنند که ثواب خواندن آن به روح مرحوم هدیه شود. برای این کار از قرآنهای حزبی استفاده میشود و برای هر فردی که تمایل داشته باشد یک حزب در نظر گرفته میشود. صاحبان عزا در جلوی مسجد مینشینند و مهمانان هنگام ورود به آنها تسلیت میگویند .
7. مجلس با قرائت آیاتی از قرآن مجید آغاز میشود و معمولا آیاتی درباره یادآوری روز قیامت و مرتبط با مرگ تلاوت میشود. سخنران به معرفی متوفی میپردازد و از سجایای اخلاقی و صفات نیکوی او یاد میکند. از طرف حاضران به صاحبان عزا تسلیت گفته و از طرف صاحبان عزا به حاضران خوشآمد میگوید و از کسانی که در مراسم خاکسپاری و مجلس ختم در کنار خانواده متوفی بودند تشکر میکند.
8. پس از آن یک واعظ که عموما روحانی است با نقل روایاتی عبرت آموز و خواندن اشعاری پند آمیز از کوتاهی عمر و قطعی بودن مرگ صحبت میکند و روز قیامت و توجه به آخرت را به حاضران یادآوری میکند و برای بازماندگان طلب صبر دارد .
9. پس از سخنرانی ، نوبت مداحی است. یک مداح با خواندن روضه هایی از واقعه کربلا، عظمت آن مصیبت را یادآوری میکند و بازماندگان را تسلی میدهد و برای متوفی طلب بخشش و مغفرت میکند. در پایان سخنران از همه کسانی که در مسجد حضور داشتند تشکر کرده و با ذکر نام از حضور بزرگان مجلس قدردانی میکند. امروزه برخی از خانوادهها به جای مداحی یا در کنار آن، از گروههای نی و دف نوازی در مراسم ختم استفاده میکنند که سازی هایی عرفانی هستند و عموما همراه آنها اشعاری از حضرت مولانا خوانده میشود و فضایی خاص ایجاد میکنند که به سلیقه صاحبان عزا بستگی دارد.
10. پس از پایان مراسم ختم، گروهی از بستگان نزدیک، خانواده متوفی را تا خانه مشایعت میکنند و یا همراه مردان برای باز کردن مغازه بسته آنها راهی میشوند. برخی خانوادهها پس از مسجد از میهمانان خود با شام نیز پذیرایی میکنند که این پذیرایی در خانه و یا سالن صورت میگیرد.
.
نکات کلیدی تشریفات مراسم ختم
برای بهتر برگزار شدن این مراسم چند نکته هست که بهتر است از طرف صاحبان عزا و یا کسانی که مسئولیت برگزاری مراسم را به عهده دارند، در نظر گرفته شود .
1. اطلاع رسانی مناسب میهمانان : در طی مراسم خاکسپاری باید برای برگزاری مراسم ختم مسجدی انتخاب شود و مراحل هماهنگی صورت گیرد که اطلاع رسانی به موقع و درست انجام شود.
2. انتخاب مسجد مناسب : در انتخاب مسجد باید محل و امکانات آن را در نظر گرفت. بهتر است مسجد در محدوده طرح ترافیک نباشد، جای پارک مناسب برای ماشینها داشته باشد، تعداد صندلیها و امکانات آن نیز باید سنجیده شود. همچنین وجود پله در مساجد میتواند برای سالمندان ایجاد زحمت کند.
3. تدارک برای غذا : اگر قصد دارید پس از مراسم از مهمانان خود با شام پذیرایی کنید ، بهتر است مسجدی را در نزدیکی سالن مورد نظر انتخاب کنید که زحمت رفت و آمد کمتری به مهمانان تحمیل شود.
4. وسایل ضروری برای مراسم ختم : تهیه برخی وسایل مانند ظروف یک بار مصرف، دستمال کاغذی و سینی عموما برعهده صاحبان عزاست و باید از قبل تهیه شود.
5. انتخاب سخنران و مداح : در انتخاب مداح و سخنران باید دقت شود که افرادی مسلط و خبره برای این امر در نظر گرفته شوند. تسلیت گفتن و یا تشکر از حضار باید مختصر و مناسب صورت گیرد. افراط در هرکدام از آنها باعث اتلاف وقت میشود. گرچه مرسوم است که از تک تک بزرگانی که در مجلس شرکت کرده و یا برای تسلیت گل فرستادند، نام برده شود اما این امر نباید به نحوی صورت گیرد که مجلس از شکل خود خارج شود. سخنرانی طولانی نیز میتواند برای حضار و حتی صاحبان عزا خسته کننده و آزار دهنده باشد و حضار را به سخن گفتن وا دارد که سکوت و آرامش مجلس را بهم میزند. در هنگام مداحی از اهل بیت باید بسیار دقت شود که رعایت حال صاحبان عزا صورت گیرد و به نحوی نباشد که به جای تسلی دل داغدیدگان، آنها را بیشتر بیتاب کند.
.
منابع:
.http://www.oroojian.com
.https://www.golekhatmi.com
مجله مراسم ترحیم و یادبود درگذشتگان
