نگاهی به پوشاک ترکمن‌ها به بهانه برپایی نمایشگاه دست‌آفریده‌های آلتین چاغی ترکمن

گروه مد و لباس هنرآنلاین: نمایشگاه دست‌آفریده‌های صنایع‌دستی آلتین چاغی ترکمن از روز شنبه یکم آبان ماه ۱۴۰۰ در محل ساختمان مرکزی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی برپا شده و علاقه‌مندان تا پایان ساعت اداری فردا از ساعت 8 الی 14 می‌توانند برای بازدید از این نمایشگاه به ساختمان مرکزی این وزارتخانه به نشانی خیابان آزادی، تقاطع بزرگراه یادگار امام مراجعه کنند.

در این نمایشگاه آثار ۱۵۰ هنرمند به‌صورت متمرکز و غیرمتمرکز در حوزه صنایع‌دستی به نمایش گذاشته شده که این آثار شامل پوشاک، نمد، گبه، گلیم، پارچه‌های دست‌باف ترکمن، کوسن، کیف‌های چرمی و زیور‌آلات است.

هدف اصلی برپایی این نمایشگاه، ایجاد اشتغال از نگاه بنیان‌گذاران کارگاه‌های آلتین چاغی ترکمن با تأکید بر حفظ صنایع‌دستی، سلامت جسم و روح خانواده، کمک به اقتصاد خانواده و معرفی صنایع‌دستی و به‌روز‌رسانی آن در اقتصاد کشور و دوستداران صنایع‌دستی عنوان شده است.

به همین بهانه و در ادامه نگاهی می‌اندازیم به ویژگی‌های پوشاک قوم ترکمن:

لباس‌های زنان‌ ترکمن‌ بسیار متنوع است‌. این‌ نوع‌ تنوع‌، علت‌ و فلسفه‌ خاصی‌ دارد که‌ با دوره‌های‌ سنی‌ آنان‌ مرتبط است‌. پوشاک آن‌ها به لحاظ برش، ساده ولی چشم‌گیر بوده و دوخت‌های تزیینی موجود بر روی آن‌ها شگفت‌آور هستند.

پوشاک آن‌ها عبارت است از کلاهی با ابهت، پیراهنی با برش ساده، شلوار، قبا، روسری، جوراب و کفش که در ‌چهار قسمت موردبررسی قرار می‌گیرد.

از دیربار، زنان‌ ترکمن‌ پیراهن‌های ‌ابریشمین‌ می‌پوشیدند البته امروزه از جنس الیاف مصنوعی تولید می‌شود که‌ غالباً به‌ رنگ‌ قرمز تمشکی بوده و گاهی جلوه‌ای تابان داشت. پیراهن‌، دارای الگویی ساده و شامل سه‌ قسمت‌ آستین‌، پهلو دامن بود.‌ در این پیراهن از نوارهای پارچه‌ای باریک به‌منظور تحکیم دوخت استفاده می‌شد که تکه‌های مثلثی شکلی را در میان تکه‌های مستطیل شکل دامن لباس جای‌داده که در این صورت تن‌پوش پرچینی را که در قسمت پایین گشاد می‌شد، ایجاد می‌کرد.

چابیت‌ قبا و یا بالاپوشی‌ بود که تا همین اواخر توسط طوایف یموت در مراسم رسمی پوشیده می‌شد. نوع مخمل و ابریشم دارد و آستردار است. نوع مخمل آن، دارای آستین‌های کوتاه و کمربند است. در قسمت جلوباز گذاشته می‌شود تا تزیینات داخل آن مانند گل‌دوزی و جلوه‌های ماشینی دیده شود. نوع دیگر آن، از ابریشم راه‌راه قرمز است، داری سرآستین و آستین‌ها و قد آن بلند تا بالای ساق پا بوده و دو طرف آن راسته و آزاد است. یقه‌ای ساده و بدون برگردان دارد. گشادی آستین آن متوسط است و از زیر بغل به‌طرف مچ باریک می‌شود.

در هوای سرد، زنان بر روی پیراهن خود بالاپوشی گشاد و جلوباز می‌پوشند که جبه نامیده می‌شود و از پوستین نیم‌تنه و یا بلند هم استفاده می‌کنند.

دختران‌ برای‌ دوران‌ عروس‌ شدن‌ نیم‌تنه‌ مخصوص‌ تهیه‌ می‌کردند که‌ پر از سوزن‌دوزی و آویزه‌هایی‌ از سکه ‌و پولک‌های‌ نقره‌ بود.

پسران و دختران نیم‌تنه‌ای داشتند که بر پشت آن زیورهای مختلفی به شکل‌های سپر و تیرکمان آویزان بود.

 بالاق‌ شلوار زنان ترکمن لیفه‌ای بوده و نسبت به سایر شلوارهای سنتی زنانه در ایران، میان ساقی گشادتر دارد. دم پای دو ساق آن تنگ بوده و ‌سوزن‌دوزی‌ مفصلی دارد که‌ در قدیم تزیینات به‌کاررفته شامل، دو ردیف پهن از نقش‌مایه‌های متضاد با حاشیه‌های باریک‌تر بود.

جنس و رنگ پایین شلوار مخصوص است. درحالی‌که بالای آن را از جنس کرباس و یا متقال و به رنگ سفید تهیه می‌کنند.

بؤروک‌ یا عرقچین‌ که‌ کلاهی‌ گرد و صاف و بدون‌ برجستگی‌ بود و دختران‌ آن‌ را با زینت‌آلات‌ نقره‌ای‌ ازجمله‌ پولک و قبک‌ها می‌آراستند. دختران‌ غالباً بؤروک‌ را بر سر گذاشته‌ و از روسری‌ استفاده‌ نمی‌کردند

وقتی دختر ترکمن‌ عروسی‌ می‌کرد، به‌جای‌ بؤروک‌ یا کلاه‌ دخترانه‌، از پیشانی‌بند، استفاده می‌کرد که به رنگ قرمز و نشانه شادی است. سربند زن متأهل، پیشانی‌بندی با نقش نارنج و ترنج است، که به‌دقت تا شده و در جلو گره می‌خورد که توسط سربندی ابریشمی با نقوش چهارگوش که نقش یاشماق یا روبنده را برای احترام به مردان بزرگ‌تر دارد، آراسته می‌شود.

روی این کلاه، بنا به محل استفاده آن زیورهای نقره‌ای و زری فراوانی پوشیده می‌شود، گاهی در مواقع عروسی، نیم تاجی مزین به جواهر بر روی آن نصب می‌شود.

فلسفه استفاده از این نوع کلاه‌های بلند زنانه، را در راز و رمز روزهای نبرد و جنگ باید جستجو کرد. این سربند گاهی با پلاک مستطیل نقره‌ای شکل خمیده‌ای در جلو دسته‌هایی از پلاک‌های متصل کوچک‌تر توسط طوایف تکه طی دهه پنجاه این قرن استفاده می‌شد. سربند ساخته تکه به‌طورکلی با پارچه زرین و طرح‌های نقش‌دار مواج، پوشیده و آراسته شده و عقیق‌های جگری بر آن متصل می‌شود. سربندهای یموت به لحاظ طرح قوی‌تر است و در میان طوایف تکه، با لوزی‌ها و هلال‌های کوچک تکراری زراندود، تزیین می‌شود.

گاهی از انواع زیورهای آویزه دار بر روی آن استفاده می‌شود، به‌طوری‌که سطح کلاه را به‌طور کامل می‌پوشاند و به صاحب آن ابهتی می‌دهد. آن‌ها گیسوان بافته خود را از میان گیسوبندهای نقره‌ای عبور داده و زیورهای مجلل و خوش ساختی را به کلاه وصل کرده و از دو طرف چهره خود آویزان می‌کنند.

به‌تدریج که زن به سنین میان‌سالی می‌رسد، از بلندی آن کاسته می‌شود (هرسال به‌اندازه دو بند انگشت)، وقتی کوتاه شد به آن تبرّک می‌گویند. پیشانی‌بند زن در این مرحله به رنگ سیاه درمی‌آید، که علامت مجرب بودن او بوده و در دوران پیری به رنگ سفید درمی‌آید که نشانه عاقل بودن است.

و اما لباس‌های مردان‌ را می‌توان‌ در چهار قسمت تن‌پوش، شلوار، کلاه‌ و کفش‌ بررسی‌ کرد.

لباس‌ اصلی‌ ترکمنی‌ ردایی بلندی‌ بود که‌ از ابریشم‌ دوخته‌ می‌شد و تا زیر زانوان‌ می‌رسید و دون‌ نام‌ داشت‌. دون‌ بنا به‌ رنگ‌ و نوع‌ بافت‌ بر دو نوع‌ بود. اگر از ابریشم‌ کاملاً قرمزرنگ‌ دوخته‌ می‌شد، قیزیل‌دون‌ یا قیرمیز دون‌  و اگر از ابریشمی‌ دوخته‌ می‌شد که‌ رنگ‌ آن‌ متمایل‌ به‌ زرد بوده و بافت‌ پارچه‌ آن‌ یکنواخت‌ نباشد و نخ‌های رنگی مختلف از آن عبور دهند، درواقع‌ رنگارنگ‌ و راه‌راه‌ باشد قارما دون‌ نام‌ داشت‌.

بر حاشیه‌ دون‌، نوارهایی سوزن‌دوزی از نوع‌ آلاجا (دو نخ‌ تافته‌ سیاه‌وسفید یا تیره‌ و روشن‌) وجود داشت‌ که‌ به‌ زیبایی‌ این‌ لباس‌ می‌افزود. بر کمره‌ دون، ‌کمربندی‌ از شال‌ (گاه‌ آراسته‌ به‌ نقره‌) می‌بستند.

چاکمن از دیگر تن‌پوش‌ها و بالاپوشی‌ است‌، بلندتر از کت‌های‌ کنونی‌ که‌ از کرک‌ شتر تهیه‌ می‌شود.

ایچمک یا پوستین‌ که‌ در هوای‌ سرد استفاده‌ می‌شود، آستین بلند و از شانه به سمت مچ دست باریک می‌شود اما قسمت جلوی آن بدون قلاب یا دکمه است. برای بستن جلوی سینه از قوشاق، یعنی دستاری که به دور کمر می‌پیچند استفاده می‌شود. ایچمک بنا به‌ نوع‌ پوستی‌ که‌ از آن‌ تهیه‌ می‌شد، انواع‌ مختلفی داشت‌.

بهترین نوع پوستین را، باغانا ایچمک می‌نامیدند که از پوست بره یک‌ماهه تهیه و دباغی می‌شد. نوعی از آن‌که از پوست بره پنج الی شش‌ماهه تهیه می‌شد، پس از دباغی دشواری با انواع‌ مواد طبیعی‌ به‌ رنگ‌ زرد درآورده‌ می‌شود که آن را سیلکمه ایچمک می‌نامند. ایش ایچمک (پوستین کار) نوع دیگر آن است که از پوست گوسفند تهیه شده و آن را در حین کار می‌پوشند.

قبا روپوشی است از پارچه‌های راه‌راه و گاهی ساده، بدون یقه‌برگردان با آستین‌های راسته و بدون زیر بغلی که به‌جای آن در محل اتصال آستین و تنه چاک‌دار است. دامنی بلند دارد که در دو طرف چاک‌دار است و دو طرف آن از ناحیه کمر به‌طور یکنواختی گشاد می‌شود. دو طرف قبا بر روی‌هم قرار می‌گیرد و با بندینک و یا کمربندی چرمی نگاه داشته می‌شود.

کوینک‌ پیراهنی‌ ساده‌ و فاقد یقه ‌بود و یا یقه‌ای‌ کوتاه‌ و مدور و بدون‌ دکمه‌ داشت‌، با آستین‌هایی‌ بلند، ساده و راسته که‌ به‌جای‌ دکمه‌، بندهایی‌ در آن‌ به‌ کار می‌رفت که سپ یقه نامیده می‌شد و بند را یقه توپ می‌نامیدند.

پیراهن‌ دیگری‌ نیز دوخته‌ می‌شد که‌ آن‌هم‌ ساده‌، منتها دارای‌ یقه‌ کج‌ یا کناری‌ بود و آن را چئک یقه یا گزک یقه و یا اوزیقه می‌نامیدند که چاک یقه در پهلوی راست یقه قرار می‌گیرد. این‌ یقه‌ با سوزن‌دوزی‌های‌ مفصلی زینت‌ داده‌ می‌شد و سرآستینش‌ نیز گلدوزی‌ شده‌ بود. قد پیراهن‌ها معمولی بوده و پارچه آن را از چلوار ذکر کرده‌اند. مردان میان ۵۰ تا ۶۰ ساله و بزرگ‌تر از آن پیراهن سپید می‌پوشند. این پیراهن‌ها نقش و نگاری ندارند و آرایش آن‌ها نواری است، که در کنار یقه جیب‌های پهلو آستین دوخته شده است.

روحانیون ترکمن هنوز هم از پیراهن‌های سفید با دامنی بلند استفاده می‌کنند، اما یقه آن مثل سابق صوفی یقه نیست بلکه به تقلید از روحانیون فارس تهیه می‌شود که یقه‌ای مدور، پایه‌دار و دارای دکمه است. این پیراهن‌ها معمولاً از جنس نخ‌های پنبه‌ای کتانی است.

چاتال جامه‌ای بود سبک که در هنگام آلامان، یعنی یورش به دشمن، می‌پوشیدند و از جامه خانگی کوتاه‌تر بود.

یاپینجا، پوششی است از جنس نمد و بدون آستین، مخصوص چوپان‌ها که در زمستان بر دوش می‌اندازند و در تابستان به‌عنوان سایه‌بان استفاده می‌کنند.

بالاق یا شلوار مردانه،‌ عبارت‌ از تنبان‌ گشادی‌ بود که ‌رشته‌ای‌ پنبه‌ای‌ لیفه‌ آن‌ را تشکیل‌ می‌داد و سر آن‌ را می‌آراستند که به آن اوچغور می‌گویند. بالاق نیز مانند شلوار برشی ساده داشت، اما برای مردان مسن از پارچه‌های سفید و جوان‌ترها از پارچه‌های سبز و نیلی استفاده می‌شد.

جولبار، دیگر پوشاک شلواری است که مردان‌ کهنسال، در روزهای جشن و از بالای تنبان می‌پوشیدند.

تلپک‌، کلاه‌پوستی، که‌ از پوست گوسفند تهیه می‌شود و انواع‌ گوناگون‌ داشت‌ ازجمله دوومه‌تلپک‌، بوخار تلپک که نیم‌گرد است و دارای پشم‌های بلند، مشکی و پیچ‌درپیچ بوده که گاهی روی چشم و ابروی مرد ترکمن را می‌پوشانند، شیپیرما تلپک‌ که کلاهی نه‌چندان بلند بوده که در بالای آن اندکی فراخی است سرپوشی مسطح دارد و اغلب آن را با پارچه خوش‌رنگی از قرمز می‌پوشانند و نوارهایی به شکل (+) برای تزیین، روی آن می‌دوزند. هر دو نوع کلاه آستردار، پنبه‌دوزی شده و لفاف‌دار است. این کلاه بر روی بوروک استفاده می‌شود. بوروک یا عرقچین‌ که‌ غالباً با نقوش‌ گوناگون‌ سوزن‌دوزی‌ می‌شد. از این نوع کلاه هم مردان و هم زنان استفاده می‌کنند. نقش و نگار زیبا و هنرمندانه آن توسط زنان ایجاد و تمام نقاط بیرونی کلاه پارچه‌ای، سوزن‌دوزی می‌شود. زنان ترکمن به‌خصوص عشایر، در تهیه این کلاه که وقت زیادی هم صرف می‌شود، باحوصله و دقت تمام و با سلیقه خاصی، انواع نقش و نگارها را به‌کاربرده و یک هنر ظریف تماشایی را به یادگار باقی می‌گذارند.

اصلی‌ترین‌ پاپوش‌ مردان ترکمن، ‌چکمه‌های‌ بلند چرمی‌ با نوک‌ برگردان‌ بود. چکمه‌های بلند را ایدیک نیز می‌نامند و در سوارکاری از آن‌ها استفاده می‌شود.

چاریق دیگر پاپوش مردان این قوم است که چوپانان آن‌ را از پوست‌ گاو چارقی ‌تهیه‌ می‌کردند (در برخی منابع به چرم شتر و گاومیش نیز اشاره شده است) که‌ کفشی نرم است و مخصوص‌ پیاده‌روی و استفاده‌ در صحرا و خاک ‌نرم‌ است‌. برای تهیه چاریق، پوست دباغی‌شده را کمی بزرگ‌تر از پا برش می‌دهند و در اطراف آن، برای گذراندن بند، سوراخ‌هایی ایجاد می‌کنند، آنگاه پای دولاق پیچ شده را در آن قرار داده، بندها را به دور دولاق می‌پیچند و محکم می‌کنند. این بندها را چاریق‌باق میگویند.

جوراب آنان نیز از جنس ابریشم و پشم بوده که زنان ترکمن آن‌ها را می‌بافند.

منبع: هنرآنلاین | http://honaronline.ir

این صفحه را با دوستان خود به اشتراک بگذارید

Share on facebook
Share on pinterest
Share on twitter
Share on whatsapp
Share on linkedin
Share on google
Share on telegram
Share on email
برای اطلاع از جدیدترین رویدادهای هنر و فرهنگ، همراه گالری لیلیت باشید.
روزنامه هنر رویدادهای هنری اخبار هنری گزارش‌های هنری نوآوری‌های هنری حراج هنری تئاتر و نمایش مد و لباس
💎 بنر تخفیف ویژه برگزاری نمایشگاه
اپلیکیشن
💎 بنر کتابهای صوتی
💎 بنر نمایشگاه
💎 بنر هنرآموز
💎 بنر تماشاخانه
💎 بنر موزیکهای بیکلام
💎 بنر مجله هنر
💎 بنر روزنامه هنر
تلگرام
برگزاری نمایشگاه «بوف کور؛ من و صادق خان هدایت» آثار نقاشی خانم حورا خاکدامن
برگزاری نمایشگاه «سنگ نگاره» آثار خانم وفا اکبری
برگزاری نمایشگاه «صدای سکوت» آثار عکاسی آقای احسان کاظمی
برگزاری نمایشگاه «ما» آثار مجسمه‌های آقای نصرالله رادش
برگزاری نمایشگاه «انسان منهای طبیعت» آثار نقاشی خانم هدی فیاضی پتگر
برگزاری نمایشگاه «آگاهی» آثار نقاشی خانم الهام طاهرى
برگزاری نمایشگاه «تازگی» آثار نقاشی خانم مرضیه رزاقی
برگزاری نمایشگاه «با من بیا» آثار سیاه قلم خانم مهرناز لامعی
برگزاری نمایشگاه «اقیانوس رنگ‌ها» آثار خانم فاطمه کریمی ریابی
برگزاری نمایشگاه «مفاهیم زندگی در هنر معاصر» آثار آقای رضا رحیمی لسکو
برگزاری نمایشگاه «گالری سیاه نقش» آثار آقای سیاوش هاشمی
برگزاری نمایشگاه «تصویری از طبیعت» آثار خانم حمیده وثوقی رهبری
اینستاگرام گالری لیلیت

اَپ لیلیت

دانلود اپلیکیشن لیلیت

با نصب اپلیکیشن لیلیت، به راحتی از امکانات لیلیت بهره‌مند شوید و از تخفیف‌ها و جدیدترین اطلاعیه‌ها باخبر باشید...

دانلود مستقیم