خط نسخ در خطاطی خوشنویسی ایرانی


خط نسخ؛ در ابتدا خطی بود هم­پایهٔ خط کوفی ولی به صورت نسخ ناقص که به خط نسخ قدیم یا نسخ حجازی معروف بود. پس از رونق یافتن خط کوفی، از این خط بیشتر در تحریر نامه‌­ها و مکاتبات فوری استفاده می­‌شد. خط نسخ تابع خط ثلث است و از این جهت آن را نسخ گفته­‌اند که جمیع خطوط را نسخ کرد و کتابت قرآن مجید که تا آن زمان با خطوط دیگر انجام می‌­شد، منحصر به این خط شد.

در خط نسخ رعایت نسبت که یکی از قواعد مهم خوشنویسی است، سبب زیبایی خط می­‌شود. به علاوه، خط نسخ خطی است کامل، معتدل، منظّم و واضح؛ به همین سبب و خصوصا وقتی که با حرکات و اِعراب همراه باشد، در خواندن حروف و کلمات اشتباهی رخ نمی‌­دهد.
از زمان ابن‌ مقله به بعد، با مقیاس‌­ها و قواعدی که برای این خط وضع کرد و با هندسی کردن آن‌ها، دورهٔ ابتدایی را طی کرد و به مرحلهٔ ترقّی و زیبایی رسید، چنانکه برای کتابت کلام‌­الله مجید و ادعیه از آن استفاده می­‌شود.

پس از یاقوت مستعصمی، شیوهٔ او و شاگردانش در اقلام ستّه مدت­‌ها رایج و مقبول بود. با توجه به این که مهم­‌ترین شاگردان وی ایرانی بودند، در سده‌­های هشتم، نهم و دهم هجری، خراسان، فارس و آذربایجان از مهّم‌­ترین مراکز خوشنویسی و جایگاه استادان بزرگ خط نسخ بود. در اواخر عهد صفویان، احمد نیریزی شیوه­‌ای در نسخ پدید آورد که به نسخ نیریزی یا نسخ ایرانی معروف گشت که تا به امروز در ایران مقبول و معمول است.

از انواع خط نسخ می‌­توان از نسخ قدیم (حجازی)، نسخ الفضاح، نسخ الحدیث، نسخ ایرانی (نیریزی)، نسخ عثمانی (یاقوتی یا تُرکی)، نسخ بغدادی (عربی) اشاره کرد.

نسخ نیریزی همان خط نسخ ایرانی است که در قرن 12 ه.ق توسط احمد نیریزی از ثلث به نسخ کاملا تمایز یافت و بنام نسخ ایرانی معروفیت یافت.

احمد بن شمس‌الدین محمد نیریزی از مشاهیر و بزرگان خط نسخ است. وی خدمت آقامحمدصادق ارجستانی مشق کرد و مدتی در سلک شاگردان آقامحمد ابراهیم‌ ­قمی در آمد.

از مجموع آثار قلمی او چنین بر می‌آید که در سال 1100 هجری قمری به اصفهان آمد و به‌ دلیل اختصاص او به دربار شاه سلطان حسین صفوی رقم سلطانی را می‌نوشت. با توجه به محدوده زمانی آثارش، 1094 – 1177ق او در 83 سال از عمر پر برکتش را به نوشتن قرآن، ادعیه و قطعات دیگر صرف کرد. استاد از آغاز جوانی به خوشنویسی مشهور شده است. آثار او 99 مجلد قرآن، 77 صحیفه و تعدادی ادعیه و مرقع است که در یکی از قطعات مرقوم است.

نیریزی در طول زندگی، 60 هزار تومان حق‌التحریر و حق‌الکتابه دریافت کرد. درحالی که مخارج یک سال شهر اصفهان به عنوان پایتخت و یکی از بزرگترین شهرهای جهان 15 هزار تومان بود. وی دارای خصائل بسیار پسندیده بود و از این مبالغ به اندکی قناعت می‌­کرد و بقیه را به فقرا می­بخشید.

کتابت زیبای دیگر از میرزا احمد نیریزی
کتابت زیبای دیگر از میرزا احمد نیریزی

میرزا علاوه بر نسخ و رقاع در نستعلیق، شکسته و نقاشی نیز متبحر بود. قلمش در نسخ دارای چنان لطافت، ملاحت و استحکامی است که بعضی وی را هم تراز میرعماد در خط نستعلیق می‌دانند. او به اتصالات قوت بیشتری داد و به هیات کلمات تناسب بیشتری بخشید. قط قلمش نسبت به نسخ‌نویسان دیگر به دور مایل‌تر است.

خط نسخ ایرانی با قلم محمد هاشم لولو اصفهانی

زین‌العابدین اصفهانی از استادان مسلم خط نسخ در دوره فتحعلی شاه، محمدشاه و ناصرالدین‌شاه بوده است و از دهه پنجم حیات، لقب «سلطانی» یافته است؛ از کُتاب دربار ناصرالدین‌شاه محسوب می‌شد و از طرف ناصرالدین‌شاه در دهه هشتم زندگی به «اشرف الکّتاب» ملقب شد؛ هنر خوشنویسی اشرف الکتاب همواره مورد ستایش و توجه شعرا و هنرمندان روزگارش بود؛ چنانکه سرگشته سروده است «به پیش خط خوش نغز اشرف الکتاب / ز خط سبز نکویان همه دهان بستند» از آنجا که همزمان با دوره حیات زین‌العابدین، صنعت چاپ به ایران وارد می‌شود و اندک اندک جای نسخه‌های دست‌نویس را می‌گیرد، زین‌العابدین را می‌توان بزرگ‌ترین و آخرین استاد نسخ ایرانی دو سده اخیر به شمار آورد.

خط نسخ زیبا به قلم زین العابدین اصفهانی

امّ‌سَلَمه مشهور به گَلین خانم، دختر فتحعلی‌شاه – دومین پادشاه قاجار – از خوشنویسان بنام سده سیزدهم هجری است. زین‏‌العابدین اصفهانى از جمله استادان این بانوی هنرمند ایرانی در آموزش خوشنویسی بوده است. ام سلمه در خط نسخ، مهارتی بسیار داشت. چندین اثر از او به جای مانده است که از مشهورترین آن‌ها می‌توان به «دعای صباح» و کتاب «الدعا» اشاره کرد.

کتاب الدعا، یکی از این دو اثر متعلق به این بانوی هنرمند است. این اثر به خط نسخ در سال 1243 هجری قمری روی کاغذ فُستُقی الوان با جلد ترمه نگاشته شده است که دعاهای صباح و گشایش در روزی پس از نماز بامداد در این نسخه خطی آمده است.

کتابت زیبا از گلین خانم دختر فتحعلیشاه قاجار
کتابت زیبا از گلین خانم دختر فتحعلیشاه قاجار

اثر دیگری که از ام سلمه در کتابخانه و موزه ملی ملک به نمایش درآمده است دعای صباح است که این اثر در سال ‎1255 هجری قمری به خط نسخ خَفی و به شیوه رَنگه-نویسی در صفحه‌های 9 سطری نگارش یافته است. این دو نسخه شاخص و نفیس خطی در حال حاضر در کتابخانه و موزه ملی ملک نگهداری می‌شوند.

این زن هنرمند ازخوشنویسان و شاعران قرن سیزده و چهارده هجری قمری است، او یکی از دختران فتحعلی شاه قاجار از مادری اهل گرجستان به نام زیبا چهر خانم بود. ام سلمه که به گلین خانم نیز شهرت داشت در حدیقه‌الشعراء از او با عنوان « عصمت قاجار» نام برده شده است.

کتابت زیبا با تزیینات فاخر از گلین خانم
کتابت زیبا با تزیینات فاخر از گلین خانم

گلین خانم هنر خوشنویسی را از استادانی چون آقا زین‌العابدین اصفهانی و حاج علی آقا فرزند محمدعلی خان نظم‌الدوله فرا گرفت. او علاوه بر خوشنویسی در هنر تذهیب نیز دستی داشت. گلین خانم به عنوان یکی از زنان مطلع و فهیم در دربار محسوب می‌شد که به همین سبب، محل رجوع سؤالات و راهنمایی‌های شاهزادگان و کسب اطلاعات ایشان بود.

آثار مختلفی از نوشته‌های او در دست است. از جمله یک جلد قرآن به خط نسخ که در سال 1302 ه.ق تحریر نموده و نیز مجموعه نفیسی از ادعیه و آیات قرآن مجید.

وی مانند بسیاری از شاهزادگان قاجاری طبع شعر نیز داشت. البته آثاری دیگر از این بانوی خوشنویس در کتابخانه‌های کاخ گلستان، آستان قدس رضوی و آستانه‌های کربلا و نجف وجود دارد. امّ‌سَلَمه قاجار، در خیل خوشنویسان از جایگاهی ممتاز برخوردار است.

کتابت زیبای نسخ از گلین خانم
کتابت زیبای نسخ از گلین خانم

برگرفته از: درآمدی بر هنر خوشنویسی ایرانی اسلامی – سید محمدمجتبی حسینی، بهروز امینی
موزه ملک


دیدن منابع مطالب

مجله هنر مطالب آموزشی راهنمای نتخاب لوازم هنر هنر خطاطی هنر دکوراسیون هنر صنایع دستی هنر نقاشی هنر عکاسی
💎 newoffer
💎 Ads 1
اپلیکیشن
💎 بنر مجله هنر
💎 بنر نمایشگاه
💎 بنر هنرآموز
💎 بنر تماشاخانه
💎 بنر موزیکهای بیکلام
💎 بنر روزنامه هنر
💎 بنر کتابهای صوتی
تلگرام
خواب رنگ‌ها ¦ نمایشگاه آثار الناز عبدالهی نژاد

خواب رنگ‌ها ¦ نمایشگاه آثار الناز عبدالهی نژاد

گنجه ی‌ هنر ¦ نمایشگاه آثار بنفشه اسداله زاده

گنجه ی‌ هنر ¦ نمایشگاه آثار بنفشه اسداله زاده

رقص سماع ¦ نمایشگاه آثار مهناز جعفری

رقص سماع ¦ نمایشگاه آثار مهناز جعفری

دفتری دیگر از ستاوند ¦ نمایشگاه گروهی

دفتری دیگر از ستاوند ¦ نمایشگاه گروهی

دریا و زندگی ¦ نمایشگاه آثار کتایون فرجی

دریا و زندگی ¦ نمایشگاه آثار کتایون فرجی

تصاویر پنهان ¦ نمایشگاه آثار یحیی صنعتی

تصاویر پنهان ¦ نمایشگاه آثار یحیی صنعتی

خاکم ایران ¦ نمایشگاه آثار احمدرضا زنگنه

خاکم ایران ¦ نمایشگاه آثار احمدرضا زنگنه

گیلان را باید زیست ¦ نمایشگاه آثار هاجر اسماعیل زاده پیربازاری

گیلان را باید زیست ¦ نمایشگاه آثار هاجر اسماعیل زاده پیربازاری

ترنم ¦ نمایشگاه آثار معصومه استادی

ترنم ¦ نمایشگاه آثار معصومه استادی

بیکران ¦ نمایشگاه آثار مریم منصوری

بیکران ¦ نمایشگاه آثار مریم منصوری

سیمرغ ¦ نمایشگاه آثار عبدالله محمودی

سیمرغ ¦ نمایشگاه آثار عبدالله محمودی

جغله ¦ نمایشگاه آثار احسان میرزائی فراهانی

جغله ¦ نمایشگاه آثار احسان میرزائی فراهانی

اینستاگرام گالری لیلیت

اَپ لیلیت

دانلود اپلیکیشن لیلیت

با نصب اپلیکیشن لیلیت، به راحتی از امکانات لیلیت بهره‌مند شوید و از تخفیف‌ها و جدیدترین اطلاعیه‌ها باخبر باشید...

دانلود مستقیم